Ибраһим Терегулов

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Ибраһим Терегулов latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Ибраһим Терегулов
Туган телдә исем Ибраһим Вәлиулла улы Терегулов
Туган 10 июнь 1852(1852-06-10)
Уфа
Үлгән 22 ноябрь 1921(1921-11-22) (69 яшь)
Төркистан АССР, Сәмәрканд
Милләт татар
Ватандашлыгы Русия империясеFlag of Russia.svg Русия империясе
РСФСРFlag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic.svg РСФСР
Әлма-матер Казан дәүләт ветеринария медицинасы академиясе
Һөнәре мәгърифәтче, педагог
Җефет Бибигайшә Мөхәммәтгали кызы (1868-1940), язучы
Балалар 5 кызы: Әминә, Мәдинә, Рабига, Фатыйма, Хәлимә
Бүләк һәм мөкәфәтләре Geroy Truda Znak.png  Хезмәт Батыры

Ибраһим Терегулов, Ибраһим Вәлиулла улы Терегулов (1852-1921) — мәгърифәтче, педагог, дәүләт киңәшчесе, Казанда Шәрык клубын оештыручы һәм беренче рәисе (1906), Сәмәрканд педагогия институты профессоры (1920-1921).

Тәрҗемәи хәле[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

И.В. Терегулов (у) Ризаэтдин Фәхретдин (с), Г. Әхмәров белән

1852 елда Уфа шәһәрендә туган. Бәләбәйдә мәдрәсәдә, Уфада урыс гимназиясендә белем ала. Казан ветеринария институтын тәмамлаган (1878). Казан университетының тарих факультетында ирекле тыңлаучы була. 1897 елгы халык саны алу вакытында Казандагы бер участок җитәкчесе була[1].

Хезмәт юлы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Студент вакытта «Касыймия», «Апанай» мәдрәсәләре шәкертләренә урыс теле, мәдрәсә каршындагы мәктәптә табигать белеме, ботаника, зоология фәннәреннән белем бирә. Урыс, алман, француз телләрен камил үзләштерә.

Инкыйлабтан соң[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Инкыйлабтан соң Ырынбур шәһәрендә татар мәктәпләрендә укыта, мөселман мәгариф бүлеге мөдире булып эшли. 1918-1920 елларда татар укытучылары әзерләүче курслар оештыра, үзе дә өчьеллык курсларда укыта. Ырынбур губернасы кыргыз (казакъ) мәгариф халык комиссариатында мәктәпләр буенча инспектор була. 1920 елда Сәмәрканд педагогия институтының биология кафедрасына професор вазифасына чакырыла. 1921 елда Сәмәркандта вафат була[2].

Шәрык клубы рәисе[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1906 елда Казанда Шәрык клубын оештыруда катнаша, клуб шурасының беренче рәисе була. 1907 елда әлеге клубта татарча ачык лекцияләр уку эшен башлап җибәрүче: йогышлы авырулар һәм аларга каршы көрәшү юллары турында сөйли.

Фәнни һәм иҗтимагый эшчәнлеге[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Татар халкы арасында аң-белем таратуда күренекле галим Каюм Насыйри традицияләрен дәвам итә. Тормыш-көнкүрешнең төрле өлкәләренә (терлекчелек, гигиена, бакчачылык, игенчелек һ.б.) караган фәнни-популяр китаплар язып бастыра. Урыс әдәбияты әсәрләрен (А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов, Н.В. Гоголь, Л.Н. Толстой, А.К. Толстой, А.Н. Островский һ.б.) татарчага тәрҗемә итеп бастыра. Лев Толстойның татарчага тәрҗемә ителгән «Первый винокур» комедиясен бастыруга цензура каршы төшә[3]. Татарча фәнни терминнар булдыруда зур хезмәте бар. «Йолдыз» газетасын чыгаруда катнаша. Мәскәү, Ырынбур якларында татар мәктәпләре булдыруда аның өлеше зур. 1906 елның 5 маенда куелган татарча беренче спектакльгә дә рөхсәтне ул ала[4].

Китаплары[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. Бәрәңге, аның нәүгылары һәм аны үстерү. Казан, 1913.
  2. Кычу тугрысында. Казан, 1913.
  3. Кыйраәт китабы. Безне чолгап алган һава хосусында. Казан: Домбровский басмаханәсе, 1897.
  4. Кыйраәт китабы. Су. Казан, 1897.

Гаиләсе[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Хатыны — галим Мөхәммәтгали Мәхмүдов кызы Бибигайшә (Гайшәбикә) Терегулова, язучы, тәрҗемәче. 5 кызы:
    • Әминә, ире Әбүбәкер Терегулов, табиб.
    • Мәдинә, ире Камил Кәрим, юрист.
    • Рәбига
    • Фатыйма
    • Хәлимә (1905-2000), татар хатын-кызларыннан беренче музыка белгече, ире Әхмәт Булат, музыка белгече[5].

Бүләкләре, мактаулы исемнәре[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Хезмәт Батыры

Әдәбият[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. Җ. Миңнуллин. Шәрык клубы. Казан: ТКН, 2013.
  2. З. Шәрәфетдинов, Я. Ханбиков. Татарстан педагогикасы тарихы. Казан, 1998.
  3. Б. Солтанбәк. Затлы нәсел улы. «Казан утлары», 1994 ел, № 5.
  4. Л. Мортазина. Ибраһим Терегулов - мәгърифәтче педагог. «Мәгариф», 2015 ел. № 12.

Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]