Интернет

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Интернет latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү

Бөтендөнья пәрәвезе белән бутамагыз.

www.opte.org/maps сайтыннан 2005 елның 15 гыйнварынан алынган бирелмәләр нигезендә төзелгән Интернетның өлешчә харитасы. IP-адресларны тоташтырып һәрбер сызык ике төен арасында төшерелгән. Сызыкның озынлыгы төеннәр арасындагы вакыт тоткарлануын (пиң-ны) күрсәтә. Бу харита 2015 елда җыюга үтәрлек булган бирелмәләрнең 30 % кимрәк C сыйныфы челтәрләрен тәкъдим итә. RFC 1918 буенча сызык төсе аның урынына туры килә. Чираттагы төсләр файдаланыла:
     зәңгәр: net, ca, us      яшел: com, org      кызыл: mil, gov, edu      сары: jp, cn, tw, au, de      шәмәхә: uk, it, pl, fr      алтын: br, kr, nl      ак: ru, ws, tv, pro

Интернет (ингл. Internet, ХФӘ: [ˈɪn.tə.net]) — мәгълүмат саклау һәм тапшыру өчен берләшкән компьютер челтәрләренең бөтендөнья системасы. Бөтендөнья челтәре һәм Глобаль челтәр, яисә Челтәр генә дип тә йөртелә. TCP/IP протоколлары стәке нигезендә төзелгән.

Интернет нигезендә бик күп төрле бирелмәләр тапшыру системалары эшли. Мәсәлән, Бөтендөнья пәрәвезе (рус. «Всемирная паутина», ингл. World Wide Web, WWW) — үзара һиперсылтамалар белән тоташкан документлар системасы (челтәре).

2015 елның уртасына Интернет белән кулланучылар саны 3,3 млрд-ка барып җитте. Күбесеннән бу Интернетка үтәрлек кәрәзле элемтәләрнең, 3G һәм 4G стандарларның, иҗтимагый челтәрләрнең киң таралуы белән, һәм интернет-трафикның бәясе төшүе белән аңлатыла.[1]

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Хәбәрләрне тиз тапшыруга таба беренче тикшеренү програмының җитәкчесе Җозеф Ликлайдер (ингл. Joseph Carl Robnett Licklider) булды. Ул 1962 елда «Galactic Network» дигән эшен бастырып чыгарды. Ликлайдер аркасында беренче җентекле ясалган компьютер челтәре концепциясе дөнья күрде. Бу концепция Леонард Клейнрокның (ингл. Leonard Kleinrock) бирелмәләрне тапшыру пакетларын коммутацияләү тәгълимате өлкәсендәге эшләре белән ныгытылды (19611964). 1962 елда Пол Бэран (ингл. Paul Baran) RAND Corporation-нан «On Distributed Communication Networks» дигән доклад әзерләде. Ул бер-берсе белән бәйле үзәкләштерелмәгән компьютер челтәре белән кулланырга тәкъдим итте. Аның буенча бу челтәрдә бөтен компьтер да тигез хокуклы булырга тиеш. Шушы челтәрнең нинди булса да өлеше таркалса-җимерелсә дә ул эшкә сәләтле булып калырга тиеш. Шулай итеп ике мөһим мәсьәлә эшләнеп чыгарыла — беренчедән, челтәрнең эшкә сәләтлелеге тәэмин ителә, икенчедән, бирелмәләрнең юкка чыгуыннан сакланып калуы шулай ук тәэмин ителә, чөнки ул бирелмәләр бер-берсеннән аерылган компьютерларда сакланып калынган булалар. Хәбәрләр аналог төрендә түгел, ә санлы төрдә тапшырылачаклар дип уйланылган иде. Хәбәрне үзен кечкенә өлешләргә — «пакетларга» таркатырга һәм бүленгән челтәр аша бөтен пакетларны берьюлы тыпшырырга уйланылган иде. Барып ирешкән урында алынган дискрет пакетлардан хәбәр яңадан «җыелган». 1967 елда Ларри Робертс (ингл. Lawrence G.Roberts) ARPA компьютерларын бер-берсе белән ялгарга тәкъдим итте. Шулай итеп ARPANet дигән беренче интернет-челтәрен ясау эше башланды. Шул үк вакытта Доналд Дейвис (ингл. Donald Watts Davies) Англиядә Челтәр концепциясен дөньяга китергән, һәм ул аңа әһәмиятле өлеш өстәгән — компьютер төеннәре бирелмәләрне генә тапшырырга түгел, төрле телләрнең һәм компьютер системнарының тәрҗемәчесе булырга тиеш тә. Аерым җибәрелә торган файллар фрагментларын аңлатыр өчен «пакет» термины белән беренче булып нәкъ Дейвис куллана башлады.

Лос-Анҗелестагы Калифорния университеты (ингл. UCLA, University of California, Los Angeles), Стэндфорд университеты (ингл. Stanford Research Institute), Санта-Барбарадагы Калифорния университеты (ингл. University of California, Santa Barbara) һәм Юта штаты университеты (ингл. Utah State University) арасында махсус элемтә кабеле үткәрелә. BBN-нан Фрәңк Һартның (ингл. Frank Hart) белгечләр төркеме ARPANET челтәрен оештыру буенча техник проблемнарны карар итергә тотындылар[1][2].

Шундый челтәрне эшләргә Лос-Анҗелестәге Калифорния университетына, Стэндфорд университетына, Юта штаты һәм Санта-Барбарадагы Калифорния штаты университетларына кушылды. Компьютер челтәре ARPANET (ингл. Advanced Research Projects Agency Network) дип аталды, һәм 1969 елда проект кысаларында шушы дүрт күрсәтелгән фәнни учреждениеләрне бу челтәр берләштерде. Барлык эшләр АКШ-ның Саклау министырлыгы белән финансландылар. Аннан соң, ARPANET челтәре тиз итеп үсә һәм ныгый башлады. Аның белән төрле фән өлкәләре галимнәре куллана башладылар.

ARPANET-ның беренче серверы 1969 елның 2 сентябрь көнендә Калифорния университетында (Лос-Анҗелес) урнаштырылган иде. Honeywell DP-516 компьютерында 24 Кб оператив хәтер булган иде[3].

2008 елның уртасына Интернет белән даими рәвештә файдаланган кулланучыларның саны 1,5 млрд кешегә якынайды.[4]

2010 елның 22 гыйнварында Халыкара галәми станция экипажына Интернет белән турыдан туры куллану мөмкинлеген бирелде[5].

2012 елның 30 июненә Интернет белән даими кулланучылар саны 2,4 млрд-тан ашып китте. Җир шары халкының өчтән бер өлешеннән күбрәге Интернет хезмәтләре белән файдалана иде.

2017 елның сентябрендә БМО Интернетка керү мөмкинлеге Җирдә яшәгән халыкларның 48 %-ында бар икәне турында хәбәр итте. Шуның белән бергә 2010 елдан бирле интернет-кулланучыларның саны 1,5 млрд кешегә арткан.[6]

Телләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Татнет[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Next.svg Төп мәкалә: Татнет

Шулай ук карагыз[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]