Казый Мөхәммәд
| көрд. قازی محەممەد | |
 | |
| Туу датасы | 1 май 1893 |
|---|---|
| Туу урыны | Мәһабад, Көнбатыш Азәрбайҗан, Иран |
| Үлем датасы | 31 март 1947 (53 яшь) |
| Үлем урыны | Мәһабад, Көнбатыш Азәрбайҗан, Иран |
| Үлем төре | үлем җәзасы |
| Үлем сәбәбе | асып үтерү[d] |
| Кардәш | Abolghassem Sadr Qazi[d] |
| Һөнәр төре | хөкемче, клирик, сәясәтче |
| Башкарган вазыйфа | President and Supreme Guide of the Republic of Mahabad[d] |
| Сәяси фирка әгъзасы | Демократическая партия Иранского Курдистана[d] |
 Казый Мөхәммәд Викиҗыентыкта | |
Казый Мөхәммәд (көрд. قازی محەممەد ; фар. قاضی محمد 1893 елның 1 мае — 1947 елның 31 марты, Мәһабад, Көрдстан өлкәсе, Фарсы) — көрд сәясәтчесе, тарихка «Мәһабад Республикасы» буларак кергән Көрдстан Республикасы президенты. Көрд милли азатлык хәрәкәте лидерларының берсе. Ул 1947 елда Иран хөкүмәте тарафыннан асып үтерелгән[1]. Җиде телдә сөйләшкән: көрд, гарәп, фарсы, төрек, рус, француз һәм инглиз телләрендә.
Чыгышы
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Ул Дебокри кабиләсенең рухи һәм дөньяви судьялары булган затлы казый гаиләсеннән чыккан. Мөхәммәд казый үзенең шәҗәрәсен XVII гасырга кадәр белгән[2]. Аның гаиләсе ватанпәрвәрлек белән аерылып торган: 1918 елда бабасы Фәйзулла бәк Иран Көрдстанына төрек-алман һөҗүменә каршы торган ополчениене җитәкләгән.
Аның әтисе 1920 елларда Иран хөкүмәтенә каршы көрд фетнәсе вакытында Симко Шикаки белән хезмәттәшлек иткән.
Биографиясе
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Казый Мөхәммәд яхшы белемле кеше булган, җиде телдә сөйләшкән: көрд, гарәп, фарсы, төрек, рус, француз һәм инглиз телләрендә.1941 елда Иранның совет-инглиз оккупациясеннән соң һәм «Мукрин Курдистан» (Мәһабад өлкәсе) оккупациянең ике зонасы арасындагы нейтраль зонага әверелгәннән соң Казый Мөхәммәд казый һәм бер үк вакытта Мәһабад шәһәренең башлыгы, бөтен өлкә идарәчесе булып тора. Ул «Жиина Курдистан» («Көрдстан тормышы») милли оешмасы җитәкчесе, ә 1945 ел ахырыннан «Көрдстан тормышы» базасында оештырылган «Иран Көрдстанының демократик партиясе» рәисе була[3].
1946 елның 22 гыйнварында Мәһабадның Чәрчара мәйданында Казый Мөхәммәд Көрдстан Республикасын (Мәһабад Республикасы) игълан итә. Казый Мөхәммәд көрд халкының үзбилгеләнү хокукы турында белдерә. Шәһәр администрациясе бинасы өстендә кызыл-ак-яшел төстәге, кояш һәм башаклар белән әйләндереп алынган китаплар — Көрдстанның милли флагы күтәрелә. Рәсми рәвештә Көрд республикасы үзен Иран составында автономия дип саный, әмма эчке һәм тышкы сәясәтне билгеләү юнәлешендә билгеле бер суверенитетка дәгъва итә. Илдә мөнәсәбәтләрне җайга салучы республика Конституциясе кабул ителә, дәүләт хакимияте органнары булдырыла, шул исәптән — Көрдстан Милли хөкүмәте. Мәһабад Республикасы җимерелгәннән соң (1946 елның 16 декабре), игълан ителгән амнистиягә карамастан, Казый Мөхәммәд кулга алына һәм хәрби судка бирелә[3].
Катнашучыларның истәлекләренә караганда, фаҗигале соңгы айларында Казый Мөхәммәд үзен тыныч һәм абруйлы тота, бу аның тирә-юнендәгеләрне гаҗәпләндердә. Ул барзан кабиләсе лидеры Мостафа Барзаниның үзе белән китәргә тәкъдимен кире кагып: «Мин халкым белән Мәһабадта калачакмын һәм мөмкин кадәр тәртипсезлекләрне һәм кан коюны булдырмаячакмын», — дип белдерә. Иран хәрбиләренә бирелеп, ул Барзанига шәһәрне Урмия һәм Тәбриздәге кебек үк җәзалардан коткарырга өметләнгәнен әйтә. Аннары ул Барзанига республика байрагын бирә һәм: «Аллаһтан сезне саклавын сорыйм! Минем гомерем ватандашларым өчен корбан булсын һәм алар дучар ителгән корбаннарны киметсен», — ди[4].
Мөхәммәд Казый Иран генералы Хөмәюни белән үзенең бирелү шартлары турында сөйләшүләр башлый һәм гомуми амнистия вәгъдәсен ала. Амнистиягә карамастан, ул үз язмышына шикләнми, һәм аның соңыннан кулга алынуы көтелгән хәл була[3]. «Минем кулымда алты машина һәм бер джип бар иде, һәм мин теләсә кайсы вакытта чикне кичеп качып китә алыр идем», — дип шаһитлек бирде ул судта. «Ләкин аңлагыз, Пишеваридан (Иран Әзәрбайҗаны лидеры, СССРга качкан) аермалы буларак, мин үземне куркыныч мизгелдә качарлык дәрәҗәдә көчсез дип санамыйм. Миңә кая качарга мөмкин? Бу Көрдстан җире, һәм монда минем сигез буын бабаларымның каберләре бар». Ул судта Барзаниның төрмәгә һөҗүм итәргә һәм аны азат итәргә тәкъдим итүен, ләкин Мөхәммәд Казый баш тартуын сөйли: «Мин теләмәдем, чөнки мин халкыма алар белән яшәячәгемне һәм алар өчен үләчәгемне вәгъдә иттем». «Моннан тыш, мин яшь барзаннарны кызгандым, чөнки Молла Мостафа Барзани һәм барзаннар — көрд халкының соңгы өмете. Мин аларга Көрдстан байрагын бирдем. Билгеләнгән көнгә кадәр бу байрак аларныкы булып калачак. Ходай ярдәме белән, мин ул көннең килеренә һәм Барзанийлар ярдәме белән ул мине хөкем итә торган бина өстендә һәм Көрдстанның барлык тауларында эленер дип өметләнәм»[4].
1947 елның 30 мартында Казый Мөхәммәд, аның абыйсы Садр Казый һәм аның туганы Сәйф Казый (Мәһабад Республикасының оборона министры) Чәрчара мәйданында асып үтерелә[3].
Әдәбият
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- Масуд Барзани. Мостафа Барзани һәм Көрд Азатлык Хәрәкәте. Транс. А. Ш. Хурами, Санкт-Петербург, Наука, 2005.
- Лазарев М. С. Көрдстан һәм көрд мәсьәләсе (1923—1945). Мәскәү, Россия Фәннәр академиясенең «Көнчыгыш әдәбияты» нәшрияты, 2005.
- Жигалина О. И. Ирандагы көрдләрнең милли хәрәкәте (1918—1947). Мәскәү, Наука, 1988.
- Көрдстан тарихы. Ред. М. С. Лазарева, Ш. Х. Мгой. М., 1999.
- Мортаза Зарбахт. Гыйрак Көрдстаныннан Аракс елгасының икенче ярына кадәр. Көрд теленнән А. Ш. Хаурами тәрҗемәсе. Мәскәү-Санкт-Петербург, 2003.
- Иглтон (кече) В. 1946 елгы Көрд Республикасы, Л., 1963
Искәрмәләр
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- ↑ Kurdistan Portal - Das Vermächtnis des kurdischen Märtyrers Qazi Mohammed. web.archive.org (2011-07-27). әлеге чыганактан 2011-07-27 архивланган. 2023-12-26 тикшерелгән.
- ↑ Kurdistan.Ru (2017-01-12). Кази Мохаммед: 2+2=1. kurdistan.ru. әлеге чыганактан 2023-12-26 архивланган. 2023-12-26 тикшерелгән.
- 1 2 3 4 Мехабадская республика: советский след в героической борьбе курдов. 2026-03-27 тикшерелгән.
- 1 2 Казый Мөхәммәд васыяте 2026 елның 26 апрель көнендә архивланган(рус.)