Кан басымы
| Кан басымы | |
|---|---|
| Ачучы яки уйлап табучы | Николай Сергеевич Коротков[d] |
| Нинди веб-биттә тасвирланган | menshealth.com/uk/health/a70144951/normal-blood-pressure-by-age |
 Кан басымы Викиҗыентыкта | |
Кан басымы — кан тамырлары стеналарына кан басымы, яки, башкача әйткәндә, кан әйләнеше системасындагы сыеклыкның атмосфера басымыннан артык басымы. Бу —- тормыш өчен мөһим функцияләрнең һәм биомаркерларның бер күрсәткече.
Күпчелек очракта кан басымы артериаль басымны аңлата. Моннан тыш, кан басымының түбәндәге төрләре бар: йөрәк эчендәге, капилляр һәм веноз басым. Йөрәк һәр сукканда, кан басымы иң түбән, диастолик (бор. грек. διαστολή «киңәю») һәм иң югары, систолик (бор. грек. συστολή «кысылу») арасында тирбәлә[1].
Кан басымы
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Кан басымы үлчәнгән параметрларның физиологиясе
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Кан басымы — кан әйләнеше системасы эшчәнлеген характерлаучы иң мөһим параметрларның берсе. Кан басымы йөрәк тарафыннан вакыт берәмлегенә кузгатылган кан күләме һәм кан тамырлары катламының каршылыгы белән билгеләнә. Кан йөрәк тарафыннан барлыкка китерелгән кан тамырларында басым градиенты йогынтысында хәрәкәт иткәнлектән, иң югары кан басымы йөрәктән кан чыгу урынында (сул карынчыкта) булачак; артерияләрдә бераз түбәнрәк басым булачак, капиллярларда тагын да түбәнрәк, ә веналар һәм йөрәк керү урынында (уң йөрәгалдында) иң түбәнрәк. Йөрәктән чыгу урынында, аортада һәм зур артерияләрдә басым бераз аерылып тора (5-10 мм рт.ст. га), чөнки бу тамырларның зур диаметры аркасында аларның гидродинамик каршылыгы түбән. Шулай ук, зур веналардагы һәм уң йөрәк алдындагы басым бераз үзгәрә. Кан басымының иң зур төшүе кечкенә кан тамырларында була: артериолаларда, капиллярларда һәм венулаларда.
Иң югары сан — систолик кан басымы, йөрәк кысылып, артерияләрдәге канны этеп чыгарган вакытта артерияләрдәге басымны күрсәтә. Ул йөрәк кыскару көченә, кан тамырлары стеналары тарафыннан бирелгән каршылыкка һәм вакыт берәмлегенә кыскарулар санына бәйле.
Иң түбән сан — диастолик кан басымы — йөрәк мускуллары йомшарганда артерияләрдәге басымны күрсәтә. Бу артерияләрдәге минималь басым һәм периферик кан тамырларының каршылыгын чагылдыра. Кан кан тамырлары аша хәрәкәт иткәндә, кан басымы тирбәнешләренең амплитудасы кими, һәм веноз һәм капилляр басымнарга йөрәк циклы фазасы аз тәэсир итә.
Сәламәт кешенең гадәти артериаль кан басымы (систолик/диастолик) 120 һәм 80 мм.т.б. тәшкил итә; зур веналарда басым нульдән берничә мм.т.б. түбән (атмосфера басымыннан түбән). Систолик һәм диастолик кан басымы арасындагы аерма пульс басымы дип атала һәм гадәттә 30-50 мм.т.б. тәшкил итә[2][3] .
Үлчәү процедурасы
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- Шулай ук карагыз: Кан басымын үлчәү кагыйдәләре
- Шулай ук карагыз: Коротков методы
Артериаль басымны үлчәү аеруча җиңел. Аны сфигмоманометр (тонометр) приборы ярдәмендә үлчәргә мөмкин. Гадәттә кан басымы астында нәкъ менә ул күздә тотыла да. Артериаль басымны үлчәүнең стандарт методы булып автоматик булмаган сфигмоманометр һәм стетоскоп ярдәмендә башкарыла торган Коротков ысулы тора.
Заманча цифрлы ярымавтоматик тонометрлар басым җыелмасы белән генә чикләнергә мөмкинлек бирә (һаваны груша ярдәмендә манжетага кертү), алга таба басымны ташлау, систолик һәм диастолик басымны, кайчакта — пульс һәм аритмияне теркәүне прибор үзе үткәрә.
Автоматик тонометрлар манжетка үзләре һаваны сордыралар; кайвакыт алар мәгълүматларны компьютерга яки башка җайланмаларга тапшыру өчен санлы формада чыгара алалар.
Галимнәрнең соңгы уйлап табуы — кан басымын реаль вакыт режимында үлчәү өчен эшләнгән күбәләк формасындагы имплант. Җайланманың зурлыгы якынча 1,5 см. Тикшеренү авторлары бу җайланманың хастаханәгә яту ешлыгын 40 % ка киметәчәген фаразлыйлар. Имплант кан басымын өзлексез үлчи һәм махсус кабул итүчегә сигнал җибәрә. Алучы тарафыннан язылган мәгълүматлар автоматик рәвештә пациентның табибы куллана алырлык вебсайтка җибәрелә[4] .
Җайланманы имплантацияләү өчен пациентка касык өлкәсендә зур булмаган кисем ясыйлар һәм артериягә приборлы катетер кертәләр. Аппарат кан тамырлары системасы аша үтә, үпкә артериясенә барып җитә һәм ике металл элмәк белән ныгытыла. Процедура җирле анестезия астында башкарыла һәм 20 минут дәвам итә[4] .
Төрле факторларның йогынтысы
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Кан басымы күп факторларга бәйле: тәүлек вакыты, кешенең психологик халәте (стресс вакытында басым арта), төрле стимуляторлар (Каһвә, чәй, амфетаминнар) яки кан басымын күтәрә яки төшерә торган дарулар куллану.
Нормаль һәм патологик шартларда күрсәткечләрнең үзгәрүе
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Кан басымының 140/90 мм.т.б.нан югарырак даими артуы (артериаль гипертония) яки кан басымының 90/60 тан даими түбән төшүе (артериаль гипотензия) төрле авыруларның симптомнары булырга мөмкин (иң гади очракта, гипертония һәм гипотензия).
Кан басымының яшькә физиологик бәйлелеге формула рәвешендә 17 яшьтән 79 яшькә кадәрге «СССР шартларында гамәли яктан сәламәт» кешеләр өчен түбәндәгечә билгеләнде:
- систолик басым = 109 + (0,5 × яшь) + (0,1 × авырлык);
- диастолик басым = 63 + (0,1 × яшь) + (0,15 × авырлык).
Бу мәгълүматлар элек яшь белән бәйле авыруларның «нормаль» йөген исәпкә алып, «идеаль басым» дип характерланган иде[5]. Ләкин, заманча концепцияләр буенча, 17 яшьтән өлкәнрәк барлык яшь төркемнәрендә дә идеаль басым 120/80 дән түбән (оптимал), һәм артериаль гипертония һәм гипертониягә кадәрге дәрәҗәләр бернинди яшьтә дә идеаль түгел.
14-16 яшьлек, физик үсеше нормаль булган яшүсмерләр өчен норманың югары чиге 129 мм.т.б. систолик басым, 69 мм.т.б. диастолик басым дип саналырга тиеш[5]
50 яшьтән өлкәнрәк кешеләрдә систолик кан басымы 140 мм.т.б.-тан арту йөрәк-кан тамырлары авырулары өчен мөһим куркыныч факторы булып тора.
Систолик кан басымы 120—139 мм.т.б. яки диастолик кан басымы 80-89 мм.т.б. булган кешеләрне "прегипертония"лы кеше дип санарга кирәк.
Артериаль кан басымы 115/75 мм.т.б.дан башлап, кан басымы һәр 20/10 мм.т.б. артканда, йөрәк-кан тамырлары авырулары куркынычы арта.
Йөрәк-кан тамырлары авыруларын булдырмас өчен, аларның сәламәтлеген яхшырта торган яшәү рәвешен үзгәртергә кирәк. Элегрәк диастолик басымның күтәрелүе йөрәк-кан тамырлары авырулары үсеше өчен иң куркыныч дип саналган, ләкин бу куркыныч бөерләргә зыян китерү белән бәйле дип табылган, һәм изоляцияләнгән систолик гипертония еш кына нормаль вариант, «идеаль басым» дип саналган. Хәзер бу караштан баш тартылган.
Тиз, тәүлеклек һәм озак вакытлы үзгәрешләр
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Кан басымы даими күрсәткеч түгел. Төрле халыкара гипертензия җәмгыятьләренең эшче төркемнәренең хәзерге позициясенә ярашлы, кыска сроклы (сугудан сугуга, минуттан минутка, сәгатьтән сәгатькә), урта сроклы (төрле көннәрдә үлчәүләр арасында) һәм озак сроклы үзгәрүчәнлекне (клиникага атналар, айлар яки еллар дәвамында килүләр арасында) аерып күрсәтәләр. Озак вакытлы үзгәрүчәнлеккә шулай ук сезонлы үзгәрүчәнлек тә керә. Теләсә нинди үзгәрүчәнлек гомеостазны саклап калу өчен адаптив механизмнар белән бәйле. Ләкин басым үзгәрүчәнлегенең даими артуы шулай ук прогностик әһәмияткә ия булган көйләү үзгәрешләрен дә чагылдырырга мөмкин; атап әйткәндә, ул уртача кан басымы дәрәҗәсеннән тыш, йөрәк-кан тамырлары катлауланулары куркынычын да фаразлый ала[6].
Кан басымы үзгәрүчәнлегенең килеп чыгышы турындагы гипотезаларның берсе Майер дулкыннары белән бәйле, аларны 1876 елда немец физиологы Зигмунд Майер ачкан[7]. Кешеләрдә Майер дулкыннарының ешлыгы якынча 0,1 Гц, ягъни минутына якынча алты тапкыр. Этләрдә һәм мәчеләрдә Майер дулкыннарының ешлыгы да якынча 0,1 Гц, куяннарда — 0,3 Гц, тычканнарда — 0,4 Гц. Бу ешлык кешеләр яки билгеле бер төрдәге хайван өчен даими булуы ачыкланган. Ул яшькә, җенескә яки тән торышына бәйле түгел. Эксперименталь тикшеренүләр күрсәткәнчә, Майер дулкыннарының амплитудасы симпатик нерв системасы активлашкан саен арта. Майер дулкыннарының сәбәбе әлегә ачыкланмаган[8] .
Шулай ук артериаль басымның тәүлеклек ритмы да билгеле. Нормаль яшәү рәвеше вакытында кешеләрдә иң түбән кан басымы (көндез уяу булу һәм төнлә йоклау) 2:00-4:00 интервалында күзәтелә, чагыштырмача югары — уянганнан соң беренче 2-4 сәгатьтә һәм иң югары — ешрак кичке сәгатьләрдә.[9] .
Ак халатлы гипертония
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Кан басымын үлчәүләрнең төгәллеге «ак халат гипертензиясе» яки «ак халат синдромы» дип аталган психологик күренеш аркасында киметелергә мөмкин. Үлчәү вакытында кан басымының бу күтәрелүе стресс аркасында килеп чыга, кайвакыт табибка барганда яки шәфкать туташы килгәндә була. Нәтиҗәдә, бу кешеләрнең кан басымы, 24 сәгать дәвамында автоматик рәвештә күзәтелгәндә, медицина персоналы булгандагы белән чагыштырганда күпкә түбәнрәк була[10] .
Вена басымы
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Вена басымы — веналар аша хәрәкәт итүче кан басымы. Вена басымы зурлыгы веноз системага кергән кан күләменә, уң карынчыктагы басым тирбәнешләренә, канның капиллярлардан үлчәү ноктасына кадәр юлда җиңә торган каршылыгына һәм берничә экстраваскуляр факторларның тәэсиренә бәйле (карагыз: Экстраваскуляр кысу). Вена тамырлары тонусының торышы бик мөһим. Гидродинамик һәм гидростатик Вена басымы арасында аерма ясала. Вена басымы веналар тирәсендәге тукымаларның басымына туры килгәнлектән, «веноз трансмураль басым» — веноз тамырлар эчендәге һәм тышындагы басым аермасы термины кертелде. Вена басымы сулыш алу экскурсияләре вакытында йөрәк дәрәҗәсеннән югарырак веналарда атмосфера басымыннан түбәнрәк булырга һәм ортостаз вакытында кешенең аскы очлыкларында максималь кыйммәтләргә җитәргә мөмкин. Үзәк вена басымы — буш веналар авызларындагы басым.
Шулай ук карагыз
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- Вазоконстрикция
- Басымны үлчәү
- Артериаль гипотензия
- Гипертония
- Коротков тоннар
Искәрмәләр
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- ↑ «Normal Blood Pressure Range Adults». «Health and Life». әлеге чыганактан 2012-02-04 архивланган.
- ↑ Пульсовое давление крови: роль в гемодинамике и прикладные возможности в функциональной диагностике. әлеге чыганактан 2022-04-03 архивланган. 2021-03-21 тикшерелгән.
- ↑ Heart Health and Pulse Pressure. әлеге чыганактан 2021-04-16 архивланган. 2021-03-21 тикшерелгән.
- 1 2 Разработан имплантат для постоянного контроля кровяного давления — МедНовости — MedPortal.ru. әлеге чыганактан 2018-06-14 архивланган. 2020-04-30 тикшерелгән.
- 1 2 Нормативы артериального давления и пограничная артериальная гипертензия. әлеге чыганактан 2012-03-13 архивланган. 2011-09-27 тикшерелгән.
- ↑ Вариабельность артериального давления (2019). 2019-01-22 тикшерелгән.
- ↑ С.А. Котельников, А.Д. Ноздрачев, М.М. Одинак, Е.Б. Шустов, И.Ю. Коваленко, В.Ю. Давыденко (2002). Вариабельность ритма сердца: представления о механизмах. әлеге чыганактан 2016-03-04 архивланган. 2013-03-23 тикшерелгән.
- ↑ Claude Julien (2005). The enigma of Mayer waves: Facts and models. әлеге чыганактан 2013-03-27 архивланган. 2013-03-23 тикшерелгән.
- ↑ Цфасман А. З., Алпаев Д. В. Циркардная ритмика артериального давления при изменённом суточном ритме жизни — Издание 2-е — М., Издательство «Репроцентр М», 2011. — 144 с. — С. 26, 28—30. — ISBN 978-5-94939-059-7. әлеге чыганактан 2018-09-29 архивланган. 2018-09-29 тикшерелгән.
- ↑ Hypertension: Overview - eMedicine. әлеге чыганактан 2013-03-27 архивланган.
Әдәбият
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- Артериальное давление / В. Б. Кошелев // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
- Калып:БМЭ3
Сылтамалар
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү] |
Викиҗыентыктагы медиафайллар? |
|---|