Карама
| Карама | |
|---|---|
 | |
| Халыкара фәнни исем | Ulmus L., 1753[1][2] |
| Таксономик ранг | ыру[1] |
| Югарырак таксон | кармачалар[d] |
| Таксонның халык атамасы | elm[3], دردار, Llamera, Qarağac, Ҡарама, Vinkšna, Вяз, Бряст, ཡོམ་འབོག་ཤིང་།, Oulm, Om, jilm, Wijąg, Хурама, Elm, Ulmen, Wěz, Φτελιά, Ulmo, Olmo, Jalakas, Zumar, نارون, Jalavat, Orme, Iipern, Ipebeam, Ailm, Ailm, Umeiro, אולמוס, Brijest, Wjaz, Szil, Թեղի, Elm, Ulmo, Olmo, ニレ, თელა, Шегіршін, ಎಲ್ಮ್ ಗಿಡ, 느릅나무속, Сирпу, Ulm, Guoba, Gobas, Брест, Нолгы, Iep[4], Almeslekta, Olm, Хъарман, Orme, Wiąz, Ulmeiro, Вяз, Brest, Brest, brest, Брест, Alm, Karaağaç, В'яз, Qayragʻoch, Jalaim', 榆屬, 榆属[5] һәм 榆属[6][7][8][…] |
| Таксономик төр | U. campestris[d] |
| Җимеш төре | чикләвекчек[d] |
| Нәрсәнең чыганагы | карама[d] һәм burr elm[d] |
| Омоничный таксон | Ulmus[d] |
| GRIN URL | npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomygenus.aspx?id=12548[9] |
 Карама Викиҗыентыкта | |
Карама, элмә (лат. Ulmus L., 1753[1][2]) — элмәчәләр семьялыгыннан агаччыл үсемлекләр ыругы.
Таралуы
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]30 дан артык (кайбер мәгълүматлар буенча 45 кә кадәр) төре билгеле. Нигездә, Төньяк ярымшарның уртача поясында таралганнар.
Татарстан территориясендә табигый үсүче 2 төре бар: шома карама яки гади карама (U. laevis), шадра карама яки тау карамасы (U. glabra).
Ботаник тасвирлама
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Яфраклары гади, чиратлашкан, ике рәткә мозаик рәвештә урнашканнар, кыска саплылар; башка токымнарга караганда иртәрәк коелалар. Чәчәкләре күрексез, вак, ике җенеслеләр, җил белән серкәләнәләр; бәйләмгә яисә башча чәчәк төркеменә җыйналганнар. Җимеше җиңелчә изелгәнрәк, элпә үсентеле озынча түгәрәк канатча. Яңадан төп үсентеләреннән һәм тамыр үрентеләреннән үрчи. 150–300 ел яши (аридлы шартларда 30–40 елга кадәр).
Төрләре
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Шома карама 25–30 м га кадәр биеклектәге, озын җепселле коңгырт-соры кабыклы агач. Ботаклары сыгылмалы, нәзек, ялтыравыклы. Яфраклары эллипс- яки кире йомыркасыман. Чәчәкләре шәмәхә-кызыл, кабарынкы бәйләмнәрдә. Күл буйларында, елга тугайларында, күбесенчә грунт сулары якын яткан, файдалы матдәләргә бай кәсле туфракларда үсә.
Шадра караманың биеклеге 30 м га, диаметры 2 м га кадәр. Кәүсәсе куе көрән төстәге чатнаган кабыклы. Яфраклары кыска сапларда, чите тигезсез, юка, кытыршы. Чәчәкләре шәмәхә, тыгыз шарсыман башча чәчәк төркемендә. Тигезлекләрдә, елга тугайларында үсә. Яшелләндерү өчен кулланыла, үзагачы агач эшләнмәләр җитештерүдә файдаланыла.
Тәбәнәк элмә (U.pumila) Ерак Көнчыгыштан кертелгән. 16 м га кадәр биеклектә, ябалдашы чатырсыман формада, сары кабыклы. Яфраклары ланцетсыман, вак, тыгыз, өске ягы шома. Төрле туфракларда үсә ала. Туфракның тозлылыгын, ботакларын кыркуны җиңел кичерә. Яктылык яратучан, корылыкка, суыкка чыдам төр.
Кулланылыш
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Торак пунктларны яшелләндерүдә һәм урман полосалары булдыруда киң кулланыла.
Кечкенә элмә (U. minor) Көньяк Европадан кертелгән. Культуралы үсемлек буларак сирәк үстерелә.[10].
Искәрмәләр
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- 1 2 3 Линней К. Genera plantarum eorumque characteres naturales, secundum numerum figuram, situm, & proportionem omnium fructificationis partium — 5 — Стокгольм: 1754. — doi:10.5962/BHL.TITLE.746
- 1 2 Linnaeus C. Species Plantarum: Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas — 1753.
- ↑ АКШ авыл хуҗалыгы министрлыгының үсемлекләр базасы
- ↑ Nederlands Soortenregister
- ↑ Flora Reipublicae Popularis Sinicae, volume 22 / мөхәррир Ч. Хуаньюн, C. C. Huang — 1998.
- ↑ 彭莳嘉, 罗源, 蔡宏宇 et al. 全球变化情景下的中国木本植物受威胁物种名录, A new list of threatened woody species in China under future global change scenarios // 生物多样性 — 2022. — ISSN 1005-0094 — doi:10.17520/BIODS.2021459
- ↑ 刘冰 (Bing Liu), 叶建飞 (Jianfei Ye), 刘夙 (Su Liu) et al. Families and genera of Chinese angiosperms: a synoptic classification based on APG III, 中国被子植物科属概览: 依据APG III系统 // 生物多样性 — 2015. — 7 — ISSN 1005-0094 — doi:10.17520/BIODS.2015052
- ↑ 肖翠, 刘冰, 吴超然 et al. 北京维管植物编目和分布数据集, A dataset on inventory and geographical distributions of vascular plants in Beijing, China // 生物多样性 — 2022. — ISSN 1005-0094 — doi:10.17520/BIODS.2022064
- ↑ GRIN үсемлекләр таксономиясе
- ↑ https://tatarica.org/tat/razdely/priroda/rastitelnost/elm