Каталаннар

Каталаннар
Байрак
Ватандашлык	Испания  Франция  Италия  Андорра
... хөрмәтенә аталган	Каталония
Административ-территориаль берәмлек	Каталония, Көнчыгыш Пиренейлар[d] һәм Сарденья
Чыгыш иле	Испания  Франция  Андорра  Италия
Каталаннар Викиҗыентыкта

Каталаннар (каталоннар; кат. catalans, catalanes) — нигездә Пиреней ярымутравының төньяк-көнчыгышында, Испаниянең Каталония автономияле өлкәсендә, Франциянең көньягында (Төньяк Каталония), шулай ук Андоррада һәм Италиянең Сардиния утравында яшәүче роман халкы. Алар Андорраның төп халкы, Испаниянең иң эре милли төркемнәренең берсе булып торалар.

​Каталаннар традицион рәвештә католик дине белән бәйле. Алар роман телләре төркеменә кергән каталан телендә сөйләшә. Бу халык үзенең бай тарихы, үзенчәлекле архитектурасы (мәсәлән, Антонио Гауди иҗаты), кастельс (тере пирамидалар) кебек гореф-гадәтләре һәм көчле милли үзаңы белән аерылып тора.

​Халык саны һәм таралыш

Дөньяда ​каталаннарның гомуми саны 8 миллионнан артык дип санала. Аларның зур өлеше Испаниянең Каталония автономияле өлкәсендә яши (якынча 7 миллион кеше). Моннан тыш, каталан телендә сөйләшүче һәм үзләрен әлеге милләт белән бәйләүче кешеләр күрше Валенсия төбәгендә, Балеар утрауларында һәм Арагонның чик буе районнарында таралган. Андорра кенәзлегендә каталаннар халыкның якынча яртысын тәшкил итә һәм илнең дәүләт коручы халкы булып санала, ә каталан теле — бердәнбер рәсми тел.

​Тарихи һәм икътисади сәбәпләр аркасында каталаннар дөньяның башка илләренә дә күчеп китәргә мәҗбүр булган. Нәтиҗәдә, күп кенә каталан диаспоралары барлыкка килгән. Франциянең көньягында (Төньяк Каталония) һәм Италиянең Сардиния утравындагы Альгеро шәһәрендә дә зур тарихи каталан җәмгыятьләре яши. Шулай ук Латин Америкасы илләрендә (Аргентина, Мексика, Куба) һәм Көнбатыш Ауропада XX гасырдагы сәяси вакыйгалар нәтиҗәсендә формалашкан күпсанлы каталан төркемнәре бар.

​Тел

Каталан теле — һинд-ауропа телләр гаиләсенең роман төркеменә керүче тел. Ул үзенең төзелеше ягыннан испан һәм француз телләренә бик охшаган, әмма окситан теленә якынрак булып санала. Бүгенге көндә бу телдә 9 миллионнан артык кеше сөйләшә. Ул Каталониядә, Балеар утрауларында һәм Валенсиядә (биредә аны валенсия теле дип тә йөртәләр) рәсми тел статусына ия, шулай ук Андорраның бердәнбер дәүләт теле булып тора.

​Каталан теленең тарихы Урта гасырларда латин теленнән аерылып чыгудан башлана. XIII–XIV гасырларда ул Урта диңгез буенда халыкара сәүдә һәм дипломатия теле буларак киң кулланыла. Рамон Луль кебек язучыларның хезмәтләре каталан теленең әдәби нормаларын формалаштыруга зур өлеш кертә. Шул ук чорда бу телдә дини, фәлсәфи китаплар һәм рыцарьлык романнары языла.

Хәзерге заманда каталан теле көчле милли үзаң билгесе булып тора. XX гасырдагы диктаторлык елларында рәсми кулланудан рәхимсез кысрыклап чыгарылса да, демократия урнашкач, ул яңарыш кичерә башлый. Бүгенге көндә бу тел мәгариф системасында, фән өлкәсендә һәм дәүләт идарәсендә төп тел булып хезмәт итә. Каталониянең барлык мәктәпләрендә укыту каталан телендә алып барыла, бу исә яшь буынның телне камил белүен тәэмин итә. Шул ук вакытта ул көндәлек тормышта, бизнес тармагында һәм заманча массакүләм мәгълүмат чараларында актив кулланыла, бу аның җанлылыгын һәм үсешен күрсәтеп тора.

​Тарих

​Каталан этносының нигезе Пиреней ярымутравының төньяк-көнчыгышында яшәгән борынгы ибер кабиләләренә барып тоташа. Б.э.к. III–II гасырларда бу җирләр Рим империясе составына керә, нәтиҗәдә җирле халык латинлаша. Нәкъ менә халык латинчасы нигезендә соңрак каталан теле формалаша башлый. Рим империясе таркалганнан соң, бу төбәк вестготлар, ә VIII гасырда кыска вакытка гарәпләр (маврлар) кулына күчә.

​Каталан милли үзенчәлегенең формалашуы Бөек Карл заманындагы «Испан маркасы» белән бәйле. Франклар маврларны Пиреней таулары артына чигендергәч, биредә Барселона графлыгы һәм башка кече биләмәләр барлыкка килә. IX–X гасырларда Барселона графлары франк патшаларына буйсынудан туктый һәм мөстәкыйль сәясәт алып бара башлый, бу исә каталан дәүләтчелегенә нигез сала.

​XII гасырда Барселона графлыгы Арагон патшалыгы белән династик берлек (уния) төзи. Бу чорда Каталония Урта диңгез буендагы куәтле диңгез мәмләкәтенә әверелә. Каталан-Арагон таҗы астында Балеар утраулары, Валенсия, Сардиния, Сицилия һәм хәтта Неаполь патшалыгы була. Бу дәвер каталан мәдәниятенең, сәүдәсенең һәм теленең «алтын дәвере» булып санала.

XV гасыр ахырында Арагон һәм Кастилия^[ru] патшалыклары берләшү нәтиҗәсендә бердәм Испания дәүләте барлыкка килә. Башта Каталония үзенең киң мохтариятен һәм Женералитат кебек идарә органнарын саклап кала. Шул ук вакытта, Америка ачылганнан соң, төп сәүдә юллары Атлантик океанга күчә, бу исә Каталониянең икътисади йогынтысын зәгыйфьләндерә.

XVIII гасыр башында, Испания тәхете өчен сугыштан^[ru] соң, Каталония үзенең барлык өстенлекләреннән һәм үзидарәсеннән мәхрүм ителә. Мадрид үзәкләштерү сәясәте алып бара, каталан телен рәсми кулланудан кысрыклап чыгарырга тырыша. Шуңа да карамастан, XIX гасырда «Renaixença» (Яңарыш) дип аталган мәдәни хәрәкәт башлана. Бу чорда каталан теле, әдәбияты һәм сәнгате яңа сулыш ала, ә төбәк Испаниянең төп индустриаль үзәгенә әверелә.

​XX гасыр каталаннар өчен зур сынаулар чоры була. Гражданнар сугышыннан соң урнашкан Ф. Франко^[ru] диктаторлыгы вакытында (1939–1975) каталан телендә сөйләшү һәм милли символларны куллану катгый тыела. Диктаторлык тәмамланганнан соң гына, Каталония кабат автономия ала. Бүген каталаннар — үз мәдәниятен һәм телен саклау өчен көрәшүче Ауропаның иң алдынгы милли төркемнәреннән берсе.

2019 елда Барселонада узган каталан протест чаралары

Бүгенге көндә Каталония икътисади яктан Испаниянең иң куәтле төбәге булып санала, ә каталан теленә дәүләт дәрәҗәсендә рәсми статус бирелгән. Шул ук вакытта төбәктә милли үзидарәне киңәйтү һәм тулы бәйсезлеккә ирешү өчен актив хәрәкәт дәвам итә, бу исә 2017 елгы референдум кебек мөһим сәяси вакыйгаларда чагылыш тапты.

​Мәдәният

​Каталан мәдәниятенең иң күренекле тармагы — архитектура. Бу халык дөньяга архитектура сәнгатен үзгәрткән Антонио Гауди кебек даһиларны биргән. Барселонадагы Саграда Фамилия соборы, Парк Гуэль һәм Каса-Бальо кебек корылмалар каталан модернизмының символы булып тора. Бу стиль табигый формаларга, катлаулы мозаикаларга һәм табигать белән архитектураның камил гармониясенә нигезләнгән.

​Каталаннарның милли горурлыгы — кастельс (castells) дип аталган «тере пирамидалар» төзү йоласы. Бу тамаша вакытында йөзләгән кеше, бер-берсенең җилкәсенә менеп басып, берничә катлы биек манаралар ясый. Бу йола ЮНЕСКО тарафыннан Кешелекнең матди булмаган мәдәни мирасы исемлегенә кертелгән. Ул каталан халкының бердәмлеген, көчен һәм ныклыгын гәүдәләндерә. Пирамиданың иң башына кечкенә баланың менүе манара төзелешенең тәмамлануын белдерә.

Кастельс

​Музыка һәм бию өлкәсендә сардана (sardana) биюе аерым урын алып тора. Бу — кешеләр кулга-кул тотынышып, түгәрәк ясап башкара торган символик бию. Ул демократик кыйммәтләрне һәм халыкның үзара бәйләнешен күрсәтә. Каталаннарның музыкаль традицияләрендә фламенконың җирле вариантлары һәм «хабанера» кебек диңгезче җырлары мөһим урын алып тора.

​Сынлы сәнгать тарихында каталаннар дөньякүләм танылган рәссамнары аша эз калдырган. Сюрреализм җитәкчесе Сальвадор Дали, абстракт сәнгать остасы Жоан Миро һәм кубизмга нигез салучыларның берсе Пабло Пикассо (испан булса да, гомеренең зур өлешен Барселонада уздырган) каталан мохитендә иҗат иткәннәр. Бу рәссамнарның иҗатында Каталониянең табигате, аның якты төсләре һәм ирекле рухы чагыла.

Барселонада Изге Георгий көне

​Каталан мәдәниятенең тагын бер кызыклы ягы — аларның бәйрәмнәре һәм аш-сулары. 23 апрельдә билгеләп үтелә торган Сан-Жорди (Изге Георгий) көне аеруча үзенчәлекле: бу көнне ир-атлар хатын-кызларга роза чәчәге, ә хатын-кызлар ирләргә китап бүләк итә. Гастрономия өлкәсендә каталаннар диңгез продуктларын һәм тау итләрен берләштергән «mar i muntanya» (диңгез һәм тау) концепциясе белән танылган, ә аларның соуслары (мәсәлән, алиоли) дөнья кухнясында киң кулланыла.

Сылтамалар

• Каталонцы // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.