Кристина де Пизан
| фр. Christine de Pizan | |
 | |
 | |
| Ватандашлык |
 Франция[1] |
|---|---|
| Тугандагы исем | итал. Cristina da Pizzano |
| Туу датасы | 11 сентябрь 1364[2][3] |
| Туу урыны | Венеция, Винисә җөмһүрияте[d][4][5][6][…] |
| Үлем датасы | 1430[7] |
| Үлем урыны | Пуасси, Франция патшалыгы[6] |
| Ата | Thomas de Pisan[d] |
| Ире яки хатыны | Étienne du Castel[d][8] |
| Балалар | Jean Castel[d] һәм Mattheus de Pisano[d][9] |
| Язма әсәрләр теле | среднефранцузский язык[d] |
| Һөнәр төре | язучы, шагыйрь, тәрҗемәче, фәлсәфәче, women letter writer |
| Эшчәнлек өлкәсе | шигърият[10], әдәбият[10] һәм сәясәт[10] |
| Фәнни җитәкче | Christiane Marchello-Nizia[d][11] |
| Бастырылган әсәр автордашы | Femmes-Poëtes de la France[d][12] |
| Автор буларак авторлык хокуклары халәте | автор хокукларына иялек вакыты тәмам[d] |
| Commons Creator бите | Christine de Pizan |
 Кристина де Пизан Викиҗыентыкта | |
Кристина де Пизан, шулай ук Кристина (Христина) де Пизан[13] (фр. Christine de Pizan (Венеция, 1364/1365 — 1430, Пуасси аббатлыгы) — итальян чыгышлы француз урта гасыр язучысы.
Беренче профессиональ язучы, шагыйрә һәм хатын-кызларның гаиләдә һәм җәмгыятьтә роле турындагы берничә фәлсәфи трактат авторы (барысы да француз телендә). Хәзерге феминист галимнәрнең күпчелеге аның әсәрләрен, шул исәптән «Хатын-кызлар шәһәре китабын» («Книга о граде женском») хәзерге феминистик хәрәкәтнең башлангычы дип саныйлар[14].
Рус әдәбиятында «Кристина Пизанская» дип аталуы дөрес түгел, чөнки Пизан топонимы Пиза белән бәйле түгел, ә Болонья янында кечкенә Пиццано авылының французлашкан исеме булып тора, Кристина де Пизанның әтисе шул авылдан чыккан[15].
Тәрҗемәи хәле
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Кристинаның әтисе, Томмазо да Пидзано (ул Пизадан түгел, ә Болонья яныннан булган), француз короле Чарльз V сараенда табиб һәм астролог булып хезмәт иткән. Ул кызын дүрт яшендә монарх белән таныштырган. Кристина сарай даирәләрендә үскән, әммә аның белеменә гуманизм идеяләре белән кызыксынган, кызның укуга омтылышын дәртләндергән әтисе зур йогынты ясый. Кристинаның Луврда король тарафыннан оештырылган китапханәгә керү мөмкинлеге була. Луврда 973 китап исәпләнгән һәм ул вакытта Европада тиңе булмаган китапханә. Бу Кристинаның киң әдәби белемен аңлата, ул Рим әдәбиятын һәм Данте, Петрарка һәм Боккаччо әсәрләрен тирәнтен белүне үз эченә алган[15]. Кристина де Пизанның сарай тормышы турындагы балачак хатирәләре аның әсәрләрендә чагылыш тапкан.
Гаиләсе
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]15 яшендә ул патшаның сәркатибе Этьен де Кастельгә кияүгә чыга, алар балачактан ук таныш булган. Кристина де Пизан үз әсәрләрендә ирен акыллы, әдәпле һәм белемле кеше итеп тасвирлаган, ул аның фәнни шөгыльләре һәм укуына комачаулыкл ясамаган, ә әдәби тәҗрибәләрен хуплаган. Ләкин 1380 елда Карл V үлә, биш елдан соң Кристинаның әтисе үлә, ә 1390 елда чума авыруы аның иренең гомерен өзә. Өч баласы белән калган Кристина башта аянычлы тормыш кичерә, һәм бары тик Жан де Берри һәм Орлеан герцогы ярдәме аркасында гына ул әдәби иҗат белән шөгыльләнә ала. Карьерасының башында Кристина мәхәббәт балладасы жанрына күчә; сарай иҗатының бу чоры уңышлы була: 1393 һәм 1412 еллар арасында Кристина өч йөздән артык баллада һәм төрле формадагы күпсанлы кыска шигырь әсәрләре, шул исәптән рондо, виреле һәм башкалар яза.
1397 елда Кристинаның кызы Мари, патшадан бирнә алып, аббатлыкка китә һәм монах анты бирә. Кристинаның улы инглиз лорды Джон Монтегю, Солсбериның 3 нче графы хезмәтенә керә. Кристина үзе Англиядә сарайда яшәргә чакыру ала, ләкин аннан баш тарта һәм берникадәр вакыттан соң Париждан китә һәм 11 ел монастырьда яши. Бу аңа әдәби иҗатка, тарихны, фәлсәфәне, мифологияне һәм Чиркәү Аталарының язмаларын өйрәнүгә күбрәк вакыт бирә. Аның үлеменең төгәл көне билгесез[15].
Иҗаты
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Кристина Пизаның төп әсәрләре 1389 һәм 1405 еллар арасында иҗат ителгән. Аның «Йөз баллада китабы» (фр. Le Livre des cent ballades Кристина тарафыннан елау традицияләрендә язылган һәм ялгыз тол хатынның авыр язмышы турында сөйли "). Ул шулай ук башка шигъри жанрларга да мөрәҗәгать иткән — рондо, лэ, вирелпэ, ди һәм башкалар. Аның әсәрләрендә ихлас интонация, шигырьнең нәзакәтлелеге югалган әдәплелек идеалларын сагыну белән яраша.
Аеруча игътибарга лаеклысы — «Мәхәббәт Ходайына хәбәр» (фр. L’Epistre au dieu d’Amour (1399), аннан Кристина де Пизанның Жана де Менаның «Роман о Розе» әсәренә каршы кискен бәхәсе башланган һәм «Ди о розе» Die au Rose (фр. Le Dit de la rose, 1401) бу бәхәскә йомгак ясаган. Замандашлары Кристинаның «Озак өйрәнү юлы» («Путь долгого учения») (фр. Le Chemin de longue etude, 1402) энциклопедик поэмасын, аның Парнас тауларына, аннары күк тәхетенә җәлеп ителүенең уйдырма тарихын да югары бәяләделәр.
Кристина 1404 елда Бургунд герцогы Филипп Батыр кушуы буенча, «Книга о деяниях и добрых нравах мудрого короля Карла V» (фр. Le Livre des faits et bonnes moeurs du sage roi Charles V "), тарихчыларга билгеле булган фактларны гына түгел, ә халык риваятьләрен һәм патша биографиясеннән хикәяләрне дә үз эченә алган гафу үтенүче китабын язган .
Кристина де Пизаның иң танылган әсәрләре арасында хатын-кызларның үз сәләтләре буенча ирләрдән берничек тә калышмавын ассызыклый торган «Хатын-кызлар шәһәре китабы» (фр. Livre de la Cité des Dames,1404—1405 еллар) бар. Уңышсыз никахларның сәбәбен ул ир-атларның һәм хатын-кызларның аерым кимчелекләрендә күрә. XVI гасыр Франциясендә " хатын-кызлар турындагы бәхәс " дип аталган вакыйга Кристина де Пизадан башланган. Кристина шулай ук берничә проза әсәре язган, шул исәптән «Хәрби эшләр һәм рыцарьлык китабы» (фр. Livre des faits d’armes et de la chevalerie, 1405) Кристина де Пизаның соңгы әсәре, «Жанна җыры» (фр. Le Dittie de Jeanne d’Arc, 1405)."Жанна д’Арк") Жанна д’Аркка багышланган[15].
Кристин де Пизанның әсәрләре XX гасырда Кэннон Виллард, Эрл Джеффри Ричард һәм Симон де Бовуар кебек шәхесләрнең тырышлыгы аркасында игътибар җәлеп итә. Кристин де Пизанның иҗатын өйрәнү бүгенге көндә дә дәвам итә. 2004 елдан 2009 елга кадәр аның кулъязмаларын һәм телен өйрәнү Англия Милли китапханәсендә сакланган әсәрләрне кулланып үткәрелә (проект Эдинбург университеты тарафыннан башлап җибәрелә).
Сайланган әсәрләре
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
- Көнчыгыш әдәбияты сайтында «Песнь о Жанне» (А. Козинскийның шигъри тәрҗемәсе)
- « Мәхәббәт Алласына хәбәр» (L'Épistre au Dieu d’amours ; 1399)
- Отеяның Гекторга хаты (L'Épistre de Othéa a Hector ; 1399—1400)
- «Ди о розе» (Dit de la Rose; 1402)
- «Йөз баллада китабы» (Centентр Балладасы d’Amant et de Dame, Виреляс, Рондо ; 1402)
- Озак өйрәнү юлы (Le Chemin de long estude ; 1403)
- «Бәхетнең үзгәрүчәнлекләре китабы» (Livre de la mutation de fortune ; 1403)
- Ла Пастуре (1403)
- «Книга о деяниях и добрых нравах мудрого короля Карла V» (Le Livre des fais et bonners meurs du sage roy Charles V; 1404)
- Герцогның чын гашыйклар китабы (Le Livre du Duc des vrais amants ; 1404—1405)
- «Хатын-кызлар шәһәре» китабы (1405)
- Le Livre des trois vertus (1405)
- Кристина күзәнәге (1405)
- Livre du corps de police (1407)
- Le Livre des fais d’armes et de chevalerie (1410)
- Тормыш китабы (1413)
- Les sept psaumes allégorisés
- Ditié de Jehanne d’Arc (1429)
Текст басмалары
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- Кристина Пизанская. Из «Книги о Граде женском» // Пятнадцать радостей брака и другие сочинения французских авторов XIV—XV веков / Составитель и ответственный редактор Ю. Л. Бессмертный. — М. : Наука, 1991. — С. 218—256. — 320 с. — 34 000 экз. — ISBN 5-02-009033-6.
- Christine de Pizan: une femme de science, une femme de lettres. — Paris : H. Champion. — 2008.
Әдәбият
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- Михайлов А. Д. XIV гасырның беренче яртысы — XV гасыр әдәбияты: [Француз әдәбияты] // Дөнья әдәбияты тарихы: 8 томда. — М.: Наука, 1983—1994. — Басманың титул битендә: Дөнья әдәбияты тарихы: 9 томда. — 3 том. — 1985. — 218—219 б.
- А. В. Культина Кристина де Пизан
Искәрмәләр
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- ↑ https://popsciences.universite-lyon.fr/christine-de-pizan-poetesse-et-philosophe/
- ↑ Find A Grave — 1996.
- ↑ https://historyofwomenphilosophers.org/project/directory-of-women-philosophers/pizan-christine-de-1364-1430/
- ↑ Istituto dell'Enciclopedia Italiana Enciclopedia on line
- ↑ CERL Thesaurus — Consortium of European Research Libraries.
- 1 2 Discogs — 2000.
- ↑ Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr: ачык мәгълүмат платформасы — 2011.
- ↑ http://roglo.eu/roglo?lang=fr;p=christine;n=de+pisan;
- ↑ Identifiants et Référentiels — ABES, 2011.
- 1 2 3 База данных Национальной библиотеки Чешской Республики
- ↑ https://www.theses.fr/1995PA070079
- ↑ Blanvalet H. Femmes-Poëtes de la France — Genève: 1856. — 199
- ↑ Пизан, Кристина // Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге: 86 томда (82 том һәм 4 өстәмә). Санкт-Петербург: 1890—1907.
- ↑ Christine de Pizan. әлеге чыганактан 2010-04-28 архивланган. 2026-02-23 тикшерелгән.
- 1 2 3 4 Кристина де Пизан. 2026-02-23 тикшерелгән.