Эчтәлеккә күчү

Кырчыл

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Кырчыл latin yazuında])
Кырчыл
Халыкара фәнни исем Agrostis L., 1753[1][2]
Таксономик ранг ыру[1]
Югарырак таксон Полевицевые[d]
Таксономик төр A. canina[d]
Шушы чыганакларда тасвирлана Энциклопедия природы Армении[d], Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге[d], Брокгауз һәм Ефронның кече энциклопедик сүзлеге[d], Мейер энциклопедик сүзлеге (1888-1889)[d], Flora Reipublicae Popularis Sinicae, volume 9(3)[d], Британ энциклопедиясенең XI басмасы (1910-1911)[d], The Domestic Encyclopædia; Or, A Dictionary Of Facts, And Useful Knowledge[d] һәм Tatarica энциклопедиясе

 Кырчыл Викиҗыентыкта

Кырчыл (лат. Agrostis, бор. грек. ἄγρωστις «азык үләне») — кыяклылар семьялыгыннан күпьеллык, сирәк кенә берьеллык үләнчел үсемлекләр ыругы.

Таралуы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Төньяк ярымшарның уртача зоналарда һәм тропикларның таулы төбәкләрендә таралган. 150гә якын төре исәпләнә. Җиңел туфракларда, дымлы урыннарда: болыннарда, сазлыкларда, сирәкләнгән урманнарда, болын тугайларында яки сулыклар яннарында үсә. Су баса торган болыннарның төп үсемлекләренең берсе.

Татарстан территориясендә 6 төре бар. Гигант кырчыл (A. gigantea), нәзек кырчыл (A. tenuis), үрентеле кырчыл (A. stolonifera), йөземле кырчыл (A. vinealis) ара-тирә барлык районнарда очрый. Эт кырчылы (A. canina) һәм Корчагин кырчылы (A. korczaginii) Идел алдында үсә.[3]

Тасвирлау[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1 метрдан артык биеклеккә җитүче, кәс ясаучы күпьеллык болын үләннәре. Яфраклары чиратлашкан, яссы, ланцет рәвешендә, очлы. Кыяктан гыйбарәт. Яфрак кырыйлары шома. Сабак яфраклары 1-6 мм киңлектә.

Сабагы туры, көпшәле, буынлы.

Чәчәк төркеме — 1,2-3 мм озынлыктагы бер чәчәкле вак башакчыклардан торучы җәенке себеркәч. Башак кабыклары тигезсез, төсле.[4] Чәчәк ату вакыты — июнь-июль. Җимеше — бөртекчә. Җимешләре июль-августта өлгерә. Орлыктан һәм вегетатив юл белән (тамырчалардан) үрчи.[5]

Сабак һәм яфрак

Куллану[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Agrostis spp . Ягъкуб Штурмның «Deutschlands Flora in Abbildungen» китабыннан рәсем

Бу үләннәр терлекләр өчен сусыл һәм коры азык буларак, шулай ук күп кенә төрләре декоратив максатларда газоннар чәчү өчен кулланыла.

Синонимнар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Ыруг синонимиясе түбәндәге исемнәрне үз эченә ала:

  • Agraulus P.Beauv.
  • Agrestis Bubani
  • Anomalotis Steud.
  • Bromidium Nees & Meyen
  • Candollea Steud.
  • Decandolia Bastard
  • Didymochaeta Steud.
  • Heptaseta Koidz., nom. inval.
  • Neoschischkinia Tzvelev
  • Notonema Raf.
  • Pentatherum Nábelek
  • Podagrostis (Griseb.) Scribn. & Merr.
  • Senisetum Honda
  • Trichodium Michx.
  • Vilfa Adans.

Төрләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

«The Plant List» үсемлекләр исемлеге мәгълүматларына караганда, ыругка 228 төр керә[6], аларның кайберләре:

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Линней К. Genera plantarum eorumque characteres naturales, secundum numerum figuram, situm, & proportionem omnium fructificationis partium — 5 — Стокһолм: 1754. — doi:10.5962/BHL.TITLE.746
  2. 2,0 2,1 Linnaeus C. Species Plantarum: Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas — 1753.
  3. https://tatarica.org/tat/razdely/priroda/rastitelnost/kyrchyl Онлайн — энциклопедия Tatarica
  4. Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. . — Т. 1.
  5. https://tatarica.org/tat/razdely/priroda/rastitelnost/kyrchyl Онлайн — энциклопедия Tatarica
  6. Agrostis (en). The Plant List. Version 1.1. (2013). әлеге чыганактан 2017-09-05 архивланды. 2017-01-02 тикшерелгән.

Әдәбият[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Б. Шишкин. Род 117. Полевица — Agrostis // Флора СССР = Flora URSS : в 30 т. / гл. ред. В. Л. Комаров. — Л. : Изд-во АН СССР, 1934. — Т. 2 / ред. тома Р. Ю. Рожевиц, Б. К. Шишкин. — С. 170—188. — 778, XXXIII с. — 5175 экз.

Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

(Тикшерелгән 7 июнь 2009)

Моны да карагыз[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]