Кырым татар имләсе

Кырым татар әлифбасы — Кырымда җирле татарлар тарафыннан кулланылган язу системалары. Кырым татарлары термины 1940—1945 елларда барлыкка килә һәм шул ук вакытта кырым татар теле төшенчәсе барлыкка килә. 1944 елда кырымда яшәүче татарларны сөргенгә дучар итәләр. кырым татар теленең әлифбасы.

Хәзерге әлифбалары

Совет чоры мирасы булган рус алфавитын җайлаштыргпн әлифба кулланыла, әммә шул ук вакытта «Кырым татар корылтае» кабул иткән яңа латин әлифбасы дә куллануда. Кырымдагы татарлар өчен Кырым төркчәсе исемле төймәсар урнашуы бар.

Рус хәрефләре нигезендә

1938 нче елда кабул ителгән урыс алвавиты нигезендә кырым татарлары өчен ясалган әлифба.

А а [a]	Б б [э]	В в [вэ]	Г г [гэ]	Гъ гъ [гъ]	Д д [дэ]	Е е [e]	Е е [е]
Ж ж [э]	З з [э]	И и [и]	Й й [йы]	К к [ка]	Къ къ [къ]	Л л [эль]	М м [эм]
Н н [эн]	Н н [э]	О о [o]	П п [пэ]	Р р [эр]	С с [эч]	К к [тэ]	У у [у]
Ф ф [эф]	Х х [xa]	Ц ц [э]	Ч ч [э]	Дж дж [э]	Ш ш [ша]	Щ щ [ща]	Ъ ъ [катылык билгесе]
Ы ы [ы]	Ь ь [йомшаклык билгесе]	Э э [э]	Ю ю [ю]	Я я [я]

Яңа латин әлифбасы

1990—1992 елларда кырым татарлары корылтае тарафыннан кабул ителгән яңа латин әлифбасы.

A a	B b	C c	Ç ç	D d	E e	F f	G g
Ğ ğ	H h	I ı	I i	J j	K k	L l	M m
N n	Ñ ñ	O o	Ö ö	P p	Q q	R r	S s
Ş ş	T t	U u	Ü ü	V v	Y y	Z z

Шулай ук Я я өчен Â â символы кулланыла, тик хәрефләр санына кертелмәгән.

Хәрефләрнең әйтелеше

IPA
а	b	c	ç	d	e	f	g	ğ	h	ı	i	j	k	l	m	n	ñ	o	ö	p	q	r	s	ş	t	u	ü	v	y	z
[a]	[b]	[ʤ]	[ʧ]	[d]	[e]	[f]	[g]	[ʁ]	[x]	[ɯ]	[i], [ɪ]	[ʒ]	[k]	[l]	[m]	[n]	[ŋ]	[o]	[ø]	[p]	[q]	[r]	[s]	[ʃ]	[t]	[u]	[y]	[v], [w]	[j]	[z]

Кирил хәрефләренең әйтелеше

IPA
а	б	в	г	гъ	д	е	е	ж	з	и	й	к	къ	л	м	н	н	o	п	p	c	к	у	ф	x	ц	ч	дж	ш	щ	ъ	ы	ь	э	ю	я
[a]	[b]	[v], [w]	[g]	[ɣ]	[d]	[ɛ], [jɛ]	[ø], [jo], [jø]	[ʒ]	[z]	[i], [ɪ]	[j]	[k]	[q]	[l], [ɫ]	[m]	[n]	[ŋ]	[o], [ø]	[p]	[r]	[s]	[t]	[u], [y]	[f]	[x]	[ts]	[tʃ]	[dʒ	[ʃ]	[ʃtʃ]	[(.j)]	[ɨ]	[ʲ]	[ɛ]	[y], [ju], [jy]	['a], [ja]

Имля вә Әбҗәд осуллары тарихы

Гарәп (1928 кадәр)

Аереым	Ахырда	Уртада	Башта	Исеме	Латин
ﺍ	ﺎ	—		әлиф	a, â
ﺀ	—			хәмзә	-
ﺏ	ﺐ	ﺒ	ﺑ	бе	b, p (ахырда)
ﭖ	ﭗ	ﭙ	ﭘ	пе	p
ﺕ	ﺖ	ﺘ	ﺗ	те	t
ﺙ	ﺚ	ﺜ	ﺛ	се	s
ﺝ	ﺞ	ﺠ	ﺟ	джим	c
ﭺ	ﭻ	ﭽ	ﭼ	чим	ç
ﺡ	ﺢ	ﺤ	ﺣ	ха	-
ﺥ	ﺦ	ﺨ	ﺧ	хы	h
ﺩ	ﺪ	—		даль	d
ﺫ	ﺬ	—		зель	z
ﺭ	ﺮ	—		ре	r
ﺯ	ﺰ	—		зе	z
ﮊ	ﮋ	—		же	j
ﺱ	ﺲ	ﺴ	ﺳ	син	s
ﺵ	ﺶ	ﺸ	ﺷ	шин	ş
ﺹ	ﺺ	ﺼ	ﺻ	сад	s
ﺽ	ﺾ	ﻀ	ﺿ	дад	d, z
ﻁ	ﻂ	ﻄ	ﻃ	ты	t
ﻅ	ﻆ	ﻈ	ﻇ	зы	z
ﻉ	ﻊ	ﻌ	ﻋ	айн	-
ﻍ	ﻎ	ﻐ	ﻏ	гъайн	ğ
ﻑ	ﻒ	ﻔ	ﻓ	фе	f
ﻕ	ﻖ	ﻘ	ﻗ	къаф	q
ﻙ	ﻚ	ﻜ	ﻛ	кеф (кеф-и арабий)	k (g, ñ)1
ﮒ	ﮓ	ﮕ	ﮔ	геф (кеф-и фарсий)	g
ﯓ	ﯔ	ﯖ	ﯕ	неф (кеф-и нуний, сагъыр кеф)	ñ
ﻝ	ﻞ	ﻠ	ﻟ	лям	l
ﻡ	ﻢ	ﻤ	ﻣ	мим	m
ﻥ	ﻦ	ﻨ	ﻧ	нун	n
ﻭ	ﻮ	—		вав	v, o, ö, u, ü
ﻩ	ﻪ	ﻬ	ﻫ	хе	-, e, a
ﻻ	ﻼ	—		ләм-әлиф	la, lâ
ﻯ	ﻰ	ﻴ	ﻳ	йе	y, ı, i

1 — ﻙ (ке) хәрефе ﮒ и ﯓ урынына да кулланылган.

Латин графикасы нигезендәге «Яңалиф» (1928—1938)

A a	B b	C c	Ç ç	D d	E e	F f	G g
H h	I i	J j	Ь ь	K k	Q q	Ƣ ƣ	L l
M m	N n	N̡ n̡	O o	Ɵ ө	P p	R r	S s
Ş ş	T t	U u	Y y	V v	X x	Z z	Ƶ ƶ

Имля вә Әбҗәд осуллары тарихы

1928 елга кадәр «Иске имля» кулланылган.

1928 елдан соң татарлар бергә «Яңалиф» кулланган.

1938 елдан соң фәкать рус алфавиты хәрефләрен кулланылган әлифба ясалган.