Май (химия)

Май
Май Викиҗыентыкта

Шешәдәге зәйтүн мае

Май — суда эреми торган химик матдәләрнең яисә матдәләр катнашмаларының җыелма исеме.

«Майларның» төп төркемнәре:

• кайбер «майлар» май булып тора,
• минераль майлар нефть эшкәртү продуктлары булып тора,
• силикон майлар — сыек кремнийорганик полимерлар. Маркировка — сСт дагы кинематик үзлелек буенча (мәсәлән, ПМС-100), югары (сыеклыклар өчен) җылыүткәргечлек коэффициентына һәм чагыштырмача аз җылысыешлыкка ия,
• синтетик майлар — химик яисә нефтехимик синтез ярдәмендә табылган майлар, эксплуатация үзлекләре буенча минераль майлардан өстен торалар,
• шулай ук мөһим төркем — эфир майлар аерылып тора.

Шулай ук майлар дип еш кына төрле липофиль матдәләр (синтетик техник майлар, кайбер косметик продуктлар) катнашмаларын атыйлар. Табигый триглицеридлар өчен бер мәгънәлерәк терминнар — майлар һәм үсемлек майлары куллану яхшырак. Липидлар сүзе бераз башка мәгънәгә ия.

Азыкта кулланыла торган зәйтүн мае шәшәсе

Үзлекләре

Барлык майлар да теге яки бу дәрәҗәдә гидрофоб үзлеккә ия.

Майлар нормаль шартларда сыек фазада да, каты фазада да булырга мөмкин.

Мотор мае

Гадәттә бүлмә температурасында хайван майлары (балык маеннан кала) каты, ә үсемлек майлары (кокос маеннан кала) сыек була. Химик яктан бу сыек майлар молекуласында икеле химик бәйләнеш булу белән билгеләнә, ә каты майларның барлык бәйләнешләре дә куе. Маргариннарны җитештерү процессы соңгысына нигезләнгән — сыек майларда икеле бәйләнешләрне бетерү һәм соңгыларын каты майларга әверелдерү (гидрирлау).

Эмульгаторлар эмульсияләр — май белән су катнашмалары ясарга мөмкинлек бирә.

Дизель ягулыгы

Майлар төрләре

Зәйтүн мае

Көнбагыш мае

Биологик чыганаклы майлар

Триглицеридлар

• Үсемлек майлары — үсемлек чималыннан алына торган һәм май кислоталарының триглицеридларыннан һәм аларга бәйле матдәләрдән (фосфолипидлар, ирекле май кислоталары, балавызлар, стероллар, төс бирә торган матдәләр һәм башкалар) тора торган продуктлар.
• Хайван мае — тоташтыргыч тукымалардан (май һәм сөяк), шулай ук сөт һәм йомыркалардан, умырткалы хайваннардан (имезүчеләрдән, кошлардан, кайбер сөйрәлүчеләрдән, балыклардан) алына торган табигый майлар.

Эфир майлар

Эфир майлар — үсемлекләрнең исен китереп чыгара торган очучан хуш исле матдәләре, башлыча терпеноидлар, альдегидлар, спиртлар һәм башка кушылмалар катнашмасы.

Модификацияләнгән табигый майлар

• Саломас — сәнәгатьтә сыек майларны, нигездә үсемлек майларын гидрогенизацияләү юлы белән алына торган каты май.
• Маргарин — табигый фракцияләнгән, модификацияләнгән үсемлек майларыннан һәм хайван майларыннан эшләп чыгарыла торган эмульсион продукт.
• Комбижир — махсус эшкәртелгән үсемлек һәм хайван майлары катнашмасы. Табигый майларны алмаштыручы продукт буларак кулланылган.
• Спред — атланмайның үсемлек аналогы, эмульсион май продукты.

Минераль майлар

Бу нигездә нефть эшкәртү продуктлары — майлау майлары, гидравлик майлар, индустриаль майлар һәм башкалар Соңгы вакытта тиешле рольне башкару өчен билгеләнгән синтетик матдәләр (полиальфаолефиннар, гликольләр, алкибензоллар, силиконнар, катлаулы эфирлар, аларның катнашмалары һәм башкалар продуктлар) эшләнә, аларны традиция буенча «майлар» дип тә атыйлар, инглизчә oil — нефть, май сүзеннән.

Синтетик майлар

Синтетик майларны углеводород чималыннан (полиальфаолефиннар) органик һәм элементо-органик кушылмаларны синтезлау юлы белән табалар, шулай ук синтетик майларга түбәндәгеләр керә: күп атомлы спиртларның катлаулы эфирлары, ике нигезле карбон кислоталарының катлаулы эфирлары, фтор — һәм хлорфторуглеродларның полисилоксан сыеклыклары (силиконнар). Синтетик майлар өчен акрын таркалу процессы (деградация) хас. Авыр сәнәгатьтә (автомобиль, авиатөзелеш һәм башкалар) кулланудан тыш, синтетик майлар җиңел индустриядә дә кулланыла (мәсәлән, күбек барлыкка килүне бастыру өчен), һәм шулай ук косметикада (тән тиресен карау чаралары, тамчылар һәм күз мазьлары) кулланыла. Синтетик майлар автомобиль двигательләрендә киң кулланыла, чөнки хәзерге двигательләр синтетик майларның ябышкаклык һәм юу үзлекләренә исәп тотып проектлана.

Косметик майлар

Косметикада май дип төрле косметик продуктларны, шул исәптән кайбер кремнарны, мазьларны, эмульсияләрне атыйлар.

Майларны куллану

• Ашарга яраклы үсемлек һәм хайван майлары ризык әзерләүдә киң кулланыла.
• Витаминнарны (мәсәлән, А һәм Е витаминнары) һәм ароматик матдәләрне эретүче буларак кулланыла.
• Ягулык.
• Металл эшкәртүдә майлау-суыту техник чараларын (СОТС/СОЖ) тәшкил итүче майлау материаллары.
• Гидроприводның эшче сыеклыклары.
• Җылылык җайланмасында (җылылык техникасында) җылылык ташучылар.
• Трансформаторларны һәм башка югары вольтлы җиһазларны электр изоляциясе һәм суыту.
• Рәсем сәнгатендәге материаллар (майлы буяулар белән рәсем сәнгате).
• Химик (глицерин, нитроглицерин, сабын), лак-буяу продукциясе (олифа җитештерү) җитештерү.
• Саклаганда җиһазларны һәм материалларны консервацияләү өчен кулланыла.

Сылтамалар

• Технический регламент Таможенного союза «Технический регламент на масложировую продукцию» (ТР ТС 024/2011)
• Техрегламенты Российской Федерации «Технический регламент на масложировую продукцию»
• Технический регламент ЕврАзЭС «Масложировая продукция»
• Таблица плотности масел при различных температурах