Мандолина

Мандолина
Дәүләт	Шри-Ланка
Бүләкләр	Ел коралы[d] (2023)
Сурәтләнә	The Mandolin Player[d], Lady Playing a Mandolin[d] һәм Pierrot playing the mandolin[d]
Һорнбостель-Закс классификациясе	321.321-6
Мандолина Викиҗыентыкта

Мандолина (итал. mandolino — икеләтә дүрт металл кыллы (хор) итальян музыка инструменты, квинталарда көйләнгән һәм медиатор белән чиртеп уйнала. Бер нотаның озын тавышы мандолинага хас тремоло техникасы ярдәмендә ирешелә, ул кылда тиз алышынып торган сузыклардан тора.

Тарих

Мандолина белән лютня төркемендәге коралларның килеп чыгышы VIII гасырдагы гарәпләрнең Пиреней ярымутравын яуларга килгән чорга барып тоташа. Ул вакытта барлыкка килгән гарәп уды тәүдә Испаниядә таралган, ә аннары көнчыгышка таба китеп, Көнбатыш Европаның башка илләренә дә үтеп кергән

Аның нигезендә, бандола, пандура, пандурина, мандора, мандола һәм башка исемнәр астында төрле инструментлар барлыкка килә башлый, алар гарәпчә «ban», «pan», «tam» тамырларыннан барлыкка килгән, бу лютняга охшаган инструментларны аңлата (карагыз: танбур) һәм грекча « pandúra» сүзеннән килеп чыккан. Мандолина исеме (1634 елдан бирле билгеле) — мандола сүзенең кечерәк формасы (1235 елдан бирле билгеле), ягъни ул кечерәк инструмент.

XVII—XVIII гасырларга караган Милан мандолинасы — мандолинаның борынгы төрләреннән берсе. Ул лютняны хәтерләтә һәм кварто яки кварто-терцияле төзелештәге (Gм Hм E1 A1 D2 G2) 4—6 пар эчәк кыллары белән җиһазландырылган. 1720—1730 елларда неаполитан остасы Антонио Виначча мандолинаның яңа төрен булдыра, ул Паскуале Виначча тарафыннан камилләштерелгәннән соң, 1835 елда үзенең соңгы формасын ала. Аның яңалыгы металл кыллар кую мөмкинлегендә, колклы механикада, резонатор корпусының һәм корал озынлыгының зураюында, шулай ук ладлар санын 12—13тән 17гә кадәр арттыруда чагыла.

Медиатр мандолинала уйнау өчен XVIII гасырның икенче яртысыннан бирле кулланыла.

• 
  Неаполитан мандолинасы 1900 г.
• 
  Антонио Винаксиянең Неаполитан мандолинасы, 1781
• 
  Миланның 6 хордан торган мандолинасы һәм 7 хордан торган мандоласы 1797
• 
  1596 нчы елгы лютна

XVII гасырда Милан мандолинасы өчен биюләр һәм җырлар аранжировкалары булдырыла. Башка сызып уйнала торган кыллы инструментлар белән бергә, ул оркестрда опералар, кантаталар, ораторияләр, инструменталь музыка башкарганда һәм бассо континуо төркемендә кулланыла. XVIII гасырда операларда һәм ораторияләрдә мандолина озатуындагы арияләр популярлаша. Ялгыз башкару үзенең иң югары ноктасына концертларда һәм А. Вивальди һәм Хассе Иоганн Адольф башка зур әсәрләрендә ирешә.

1761 һәм 1783 еллар арасында Парижда неаполитан мандолинасы өчен мандолина дуэтларының күп җыентыклары, мандолина һәм бас өчен сонаталар, шулай ук вокаль әсәрләр басылып чыга. Л. В. Бетховен тарафыннан (1770—1827) өч әсәр язылган: Ре мажорда тема һәм вариацияләр, До мажорда Сонатина, Ми-бемоль мажорда Адажио. 1963 елда алар В. М. Блокның фортепиано өчен эшкәртмәсендә, музыка белгече Н. Л. Фишманның кереш сүзе белән нәшер ителә.1799 елда И. Н. Гуммель мандолина өчен концерт иҗат итә. Мандолина серенадаларны озатып баручы корал буларак «Көнче гашыйк» (1778, А. Гретри), «Севилья чәчтарашы» (1782, Д. Паизиелло), «Дон Жуан» (1787, В. А. Моцарт) кебек комик операларда кулланылган. Оркестрда бу коралның яңгырашы аеруча мандолиналар хорында ачыла: мәсәлән, С. Прокофьев «Ромео һәм Джульетта» балетындагы (1938) "мәсхәрәче биюе"ндә 12 мандолина кулланган.

Россиядә

1785 елда тарихчы Яков Штелин Россиянең мәдәни тормышында барган вакыйгаларны болай сурәтләгән:

Императрица Елизавета чорындагы музыкаль яңалыклар һәм күренешләр турындагы хикәянең ахырында шуны әйтергә кирәк:: төрле италиялеләр тарафыннан алып киленгән италия гитарасы, үзенең «якташы» мандолина белән бергә, Петербургта һәм Мәскәүдә барлыкка килсә дә, монда киң таралыш таба алмады. Бигрәк тә ул, Италиядәге кебек, сөйгәненең тәрәзәсе астында мәхәббәт аһ-зарларын озатып бару өчен яраксыз иде, чөнки безнең илдә кичке серенадалар да, урамда аһ-зар сугу да гадәткә кермәгән

Италия мандолиначылары Занебони (1781, 1782) , Л. Инвернарди (1795), Питро Вимеркати (1837), Эмилио Коломбо (1891) , Эрнесто Рокко (1903)

1880 елларның икенче яртысыннан төрле авторларның мәктәпләре һәм үзлегеннән өйрәнү китаплары нәшер ителә башлый: Э. И. Кёлер (1886, И. Куликов (1889—1890, Ф. Кристофаро (1896), Л. А. Надежин (1904), П. А. Розмыслов (1904), Н. П. Трапезников (1909), И. Я. Петров (1917 елга кадәр), М. З. Бельский, В. И. Яшнев (1928), К. А. Исаков (1927), В. В. Зарнов (1929 елга кадәр), Д. П. Александров (1931). Зарновның «Читтән торып өйрәнү дәресләре» композитор С. З. Сендерей тарафыннан тәнкыйтькә дучар ителә; ул аларда уен техникасы буенча төп мәгълүматларның булмавын, авторның санлы нота язуы вариантын аңлауның катлаулылыгын, шулай ук тәкъдим ителгән репертуарның СССРдагы актив индустриализация сәясәтенә туры килмәвен һәм җитди булмавын билгеләп үтә. Кайбер үзлегеннән өйрәнү китапларының үзенчәлеге булып әсәрләрне санлы яки ноталы-санлы язудан (табулатура) файдалану тора; бу ысул төрле еллардагы басмаларда, шул исәптән М. Л. Маранцлихт (1974) һәм В. П. Кругловның (2008) заманчарак басмаларында да очрый.

1908 елда эшләнгән дүрт кыллы домра диапазоны, көйләү һәм уйнау техникасы буенча мандолина белән бер үк булганлыктан, кайбер авторлар үз мәктәпләренең ике инструментка да игътибар итүен аерым билгеләп үтәләр: С. Н. Теш һәм Н. Н. Кудрявцев (1927), Д. Пивоваров (1927), Н. Д. Розов (1932), П. Худяков (1939) , Г. Г. Михайлов (1957) . Шул ук нәрсә басма музыкага да кагыла. Үзлекле өйрәнү кулланмаларының төрлелегенә карамастан, аларның күбесе эчтәлеге һәм материалны тәкъдим итү принцибы буенча бер-берсенә охшаш . Аерым алганда, мандолина өчен яраклы Н. Т. Лысенконың (1967, рус һәм украин телләрендә) "Дүрт кыллы домрада уйнау мәктәбе"н дә билгеләп үтәргә кирәк. , ул уен техникасын җентекләп анализлауга юнәлтелгән.

Мандолинада музыкаль эксцентрик куплетчы Георгий Львович Рашковский уйнаган.

1926 елдан овал формасындагы (1970 елларга кадәр), ярым овал һәм яссы мандолиналар Ленинград Луначарский заводында күпләп җитештерелә башлаган . 1980 нче елларның икенче яртысының соңгы модельләре пластик корпуслы ярым овал мандолиналар була. Мандолина җитештерү шулай ук Ростов, Мәскәү эксперименталь , Шихов заводларында, Украинаның Чернигов һәм Львов музыка кораллары заводларында да оештырылган

Мандолина ансамбльләре

Мандолина ансамбленең иң гади төре, «Неаполитан» дип атала, берничә прима мандолина һәм аңа кушыла торган гитара төркеме. Иң яхшы очракта, аларга альт мандолина (мандола) кушыла.

Рус итальян артисты Д. Ф. Париса җитәкчелегендәге «Мандолина һәм гитара сөючеләрнең Санкт-Петербург түгәрәге» рус неаполитан ансамбле турында беренче тапкыр искә алына . Аның 1897 елгы якынча составында 10 мандолина һәм 4 гитара була . Аннан тыш, матбугатта Е. П. Жуковский (1889) һәм Н. П. Трапезникова (1899) җитәкчелегендәге ике Санкт-Петербург ансамбле турында искә алына . 1911 елда «Беренче Санкт-Петербург мандолиначылары һәм гитарачылары түгәрәге» уставы басылып чыга, ләкин бу яңа төркемме яки алда телгә алынган төркемнәрнең берсеме, билгесез.

В. А Жемчужников җитәкчелегендәге «Мәскәүдәге һәвәскәр мандолиначылар һәм гитарачылар җәмгыяте» турында бераз тулырак мәгълүмат бар (устав 1897 елда кабул ителгән). Анда гитарист В. А. Русанов катнашкан (1898—1901 елларда). 1907 елдан 1909 елга кадәр ул дача яшьләр оркестрын җитәкли (Мәскәү-Казан тимер юлының Быково станциясендәге Дача районнарын төзекләндерү комитеты җитәкчелегендә), алар бергәләп мандолиналарда, гитарада, балалайкаларда һәм фортепианода уйнарга җыелалар. 1908 елда В. А. Русанов үзенең укучысы В. П. Машкевич (1888—1971) белән берлектә шундый ук төркемгә — 1914 елга кадәр яшәгән Мәскәү халык уен коралларын яратучылар һәм дөньяви җырчылар җәмгыятенә нигез сала.

Музыкант В. В. Андреевнең неаполитан һәм чит ил гитара оркестрлары белән танышу Россиядә милли инструментлардан торган шундый ук оркестр булдыру турында идея тууына өлеш керткән булырга мөмкин. 1887 елда ул тарихта беренче балалайка ансамблен булдыра , ул 1896 елга Бөек рус домра-балалайка оркестрына әверелә, шуның үрнәгендә Россиядә күп санлы рус халык инструментлары оркестрлары төзелә башлый. Андреев домрасын (1896) яңадан ясау процессына һәм гомумән Бөек рус оркестрының формалашуына мандолинаның йогынтысы дәрәҗәсе турындагы сорау да ачык кала . Мәсәлән, Андреев эшчәнлеген тәнкыйтьләгән музыка белгече Н. Ф. Финдейзен үзенең көндәлекләрендә «аларның домрасы — карикатуралы мандолина» дип билгеләп үткән (1907).

Мандолина, гитара һәм башка инструментларда уйнау дәресләре яшьләрнең әхлакый, психик һәм физик үсешенә ярдәм итүче «Маяк» җәмгыятенең (1900—1918) уку планының бер өлеше булган. 1910 елда мандолина укытучысы В. И Степанов мандолиначылар һәм гитарачылардан торган оркестр оештыра. Төрле вакытларда башка укытучылар: Н. П. Трапезников , С. А. Сурмилов, Ятков , Н. Я. Удал , Д. Ф. Парис , О. К. Узинг, А. Ф. Радышкевич.

• 
  В. И. Степановым җитәкчелегендәге "Маяк " җәмгыятеннән мандолиначылар төркеме (Санкт-Петербург, 1912)
• 
  Лондондагы Кристалл Сарай баскычларында студентлар ансамбле (1899 елның июне)
• 
  Испан ансамбле (1896)

1920 һәм 1930 елларда авыл һәм авыл клубларында теләсә нинди музыка коралларыннан очраклы составтагы һәвәскәр ансамбльләр төзелә . Мандолина, балалайка һәм гитарадан торган трио ансамбльнең популяр төре була, алар өчен ноталар басылып чыга. Неаполитан оркестрлары, шул исәптән катнаш оркестрлар (балалайкалар һәм башка инструментлар өстәлеп) шәһәр клубларында оештырыла. Аларның репертуары, нигездә, ишетеп өйрәнелгән популяр урам җырларыннан, чегән романсларыннан, фокстротлардан һәм башкалар торган .1920 нче елларның икенче яртысында Н. Я. Шмелёв тарафыннан «Белка» тире фабрикасы Мәдәният йорты каршында (Киров өлкәсе, Слободской шәһәре) мандолиналар, мандолалар һәм лютнялар оркестры оештырыла. 1946 елда җитәкче алышынганнан соң, коллектив әкренләп домралар, балалайкалар һәм баяннар оркестрына үзгәртелә . Шул ук 1946 елда Бөтенсоюз радиосында (Мәскәү) Н. Д. Мисаиловның һөнәри Неаполь ансамбле оештырыла. Космополитизмга каршы көрәш чорында (1948—1953) ансамбль таратыла һәм 1957 елда Бауман исемендәге МДТУ Мәдәният йортында яңадан торгызыла. Башка билгеле коллективлар: Н. Д. Розовның Неаполь ансамбле (Мәскәү, 1929 елга кадәр нигезләнгән), В. В. Целиковскийның Неаполь оркестры (Тверь, 1930), Н. Н. Сипкинның «Өй музыкасы» үзешчән Неаполь ансамбле (Мәскәү, 1945), «Кировец» Мәдәният йорты каршындагы А. Г. Катышевның Неаполь оркестры (СПб., 1948)[5], Беренче бишьеллык исемендәге Мәдәният йорты каршындагы Б. Я. Тилес оркестры (СПб., 1952 елга кадәр нигезләнгән), Свердловск шәһәренең УЗТМ Мәдәният йорты каршындагы А. И. Навроцкий ансамбле (1950 нче еллар), С. Н. Лачинов ансамбле (Мәскәү, 1947—1967). Аларның репертуары нигездә совет композиторлары әсәрләреннән һәм классик музыка эшкәртмәләреннән тора.

Россиядә, Украинада һәм Беларусиядә мандолина оркестрларының югары популярлыгы 1960 еллар башына кадәр дәвам итә . Икенче яктан, музыка белгече Рогал-Левицкий 1956 елда аларның популярлыгы соңгы 30-40 ел эчендә кискен төшкәнен билгеләп үтә . Бу СССРда актив рәвештә үстерелгән рус халык инструментлары оркестрларының һәвәскәр һәм профессиональ конкуренциясе арту белән бәйле була.

XIX гасырның икенче яртысында һәм XX гасырның беренче яртысында Неаполитан оркестрлары, Италиянең үзеннән һәм башка кайбер Европа илләреннән тыш, АКШта, Канадада, Австралиядә һәм Япониядә дә популярлык казана .

Төрләре

Тулы хокуклы Неаполитан оркестры һәм квартеты булдыру идеясе регистрлы мандолиналар эшләүне таләп итте. Шулай итеп, 1890 елларда, итальян музыканты Луиджи Эмбергер инициативасы белән, Эмбергер тарафыннан иҗат ителгән классик мандолина квартеты өчен тәгаенләнгән, ике мандолинадан, мандоладан һәм лютнядан торган ике зуррак мандолина төзелгән . «Классик» төрдән тыш, ике мандолинадан, октава мандоласы һәм гитарадан торган «романтик» төрдәге квартет та бар (гитара урынына лютна сирәгрәк кулланыла). Мандолиначы Раффаэль Калаче (1863—1934) биш хор белән төрле лютняларны һәм соло инструмент буларак CGDAE көйләүләрен актив кулланган. Л. Эмбергер шулай ук кыскартылган мандолинаның оркестр версиясен, пикколо терзинины, иҗат иткән . Контрабасның (лиолос, мандолона) A^к D^б G^б C^м һәм Piccolo quartini га кадәр көйләүдә барлыкка килүе итальян осталары Виначча гаиләсенә карый. Пикколо мандолинасы зур оркестрларда бик сирәк кулланыла яки кечкенә балалар өчен инструмент буларак .

Английское название	Регистровые разновидности	Строй	Мензура, см	Длина, см	Нотация
Piccolo mandolin	Пикколо	C1 G1 D2 A2 (quartini) D1 A1 E2 H2 H$\flat$м F1 C2 G2 (terzin)	26,6		Транспонируется ниже реального звучания на кварту, квинту или малую терцию в скрипичном ключе
Mandolin	Мандолина, прима	Gм D1 A1 E2	33,5—35,7	61—63,5	В скрипичном ключе
Mandola	Мандола, альт	Cм Gм D1 A1	45	77	В альтовом ключе
Octave mandolin	Октавная мандолина, октавная мандола, тенор	Gб Dм Aм E1	52		Транспонируется выше на октаву в скрипичном ключе
Mandocello	Люта, виолончель	Cб Gб Dм Aм	60,1	95,7	В басовом ключе
Mandobass	Контрабас	Eк Aк Dб Gб (струны одинарные)	98,8	157,3	Транспонируется выше на октаву в басовом ключе

Корпус үлчәмнәре, см

Карау	биеклек	Киңлек	Озынлык
Овал (прима)	14.5	20-21	31.5-32
Ярым овал	9.5	24.5-25	31.5-32
Яссы	7	27	31.5-32
Овал мандоласы	18.5	25	35-36
Лютня овал	21.5	30	46-48
Контрабас- блеск	13	76	91-92

Формасы буенча корпус

• Овал (неаполитан) — корпус (корпус) кабарынкы, тамчысыман, 15-30 тар заклепкадан җыелган. Өске палубаның 7-10° бөгелеше (бөгелүе) бар, ул күпер артында, урнаштырылган урыннан 3-4 мм ераклыкта урнашкан . Прима мандолинасының гәүдәсе бармак тактасындагы 10 нчы ладтан башлана .
• Ярым овал (Вена) — конструкциясе яссы мандолинага охшаган, ләкин аннан аерылып тора, аның корпусы бераз таррак һәм төбе бераз кабарынкы (аскы палуба), ул фанерадан яки бертигез киңлектәге 5-7 заклепкадан ясалырга мөмкин . Ярым овал мандолина белән яссы мандолина арасындагы кечкенә аермалар аркасында, аны гадәттә «яссы» яки «португал» дип тә атарга мөмкин.
• Яссы (португалча) — корпус ике түгәрәк яссы колодадан һәм ян өлештән тора (португал гитарасына охшаган).

Овал мандолинаның тавышы тонык һәм йомшак, ярым овал яктырак, ә яссы мандолина ачык һәм үткен .

• 
  Овал
• 
  Ярым овал
• 
  Яссы (тар корпуслы һәм гадәти)
• 
  Ярым овал яки яссы мандолиналарның алгы ягы

Гибсон мандолинасы — тар скрипка сыман ягы булган арктоплы мандолина. 1890 нчы елларда О. Гибсон тарафыннан эшләнгән . 1922 елда Gibson компаниясенең әйдәп баручы дизайнеры Л. Лоэр скрипка резонатор тишекләре (f-тишекләре) булган мандолина тәкъдим итә.Гибсон мандолинасының ике төрле корпусы була: бөдрәләнгән (F-стиль) һәм бөдрәләнмәгән (A-стиль) . 1935 елга ул Америка Кушма Штатларында, хәтта классик музыка ансамбльләрендә дә, овал мандолинаны тулысынча диярлек алыштыра. XX гасыр уртасына, мандолиначы Билл Монро ярдәмендә, ул блюграсс ансамбленең бер өлеше булып китә , анда аның функцияләренең берсе — тавышсыз аккордларны (чоп аккордларын) уйнап, икенче һәм дүртенче тактларын ритм белән тәэмин итү (chop chords). Европа мандриоласы, яки Мексика трихордиясе, — унисон рәвешендә көйләнгән өч аккордлы мандолина G^м D¹ A¹ E² яки октава G^бG^мG^м — D^мD¹D¹ — A^мA¹A¹ — E¹E²E²  .

• 
  Гибсон Мандолиннары 1904-1924: 1. Мандолина, 2. Лута, 3. Мандола (скролл белән), 4. Контрабас, 5. Мандолина, 6. Лута (скроллсыз)
• 
  F-тишекләре булган заманча Гибсон мандолинасы
• 
  Хорларның октава көйләүләре белән Мандриола

Әдәбият

• Мандоли́на / А. А. Россиус // Ломоносов — Манизер. — М. : Большая российская энциклопедия, 2011. — С. 749—750. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 18). — ISBN 978-5-85270-351-4.
• Семененко О. М. Культура игры на мандолине в России конца XIX века и её значение в развитии концертной балалайки В.В. Андреева // Аспирантский сборник. Вып. 7 / Ред.-сост. Н. Ю. Данченкова. — М.: Гос. институт искусствознания, 2013. — С. 76—104.
• Мочалова Е. Н. Мандолинное и домровое исполнительское искусство. Пути развития и взаимодействия. Диссертация. — М., 2018. — 148 с.

Сылтамалар

• Мандолина

Татар халык иҗаты
Герб Казани