Марс (планета)

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Марс
Mars Hubble.jpg
Тәртип саны 4
Кояштан уртача ераклык 227,92×106 км
Максималь ераклык 249,23×106 км
Минималь ераклык 206,62×106 км
Радиус 3386,2 км
Масса 6,4185×1023 кг
Тыгызлык 3,9335 г/см³
Тәүлек озынлыгы 24 сәг 39 мин 36 с
Ел озынлыгы 686,971 җир тәүлеге
Иярченнәр Фобос һәм Деймос
Марста табылган Гематит конкрециясе (тимер оксиды) үткән заманда су сыек хәлдә булганына күрсәтә, «Оппортьюнити» марсоходы төшергән фото
Марс өслегендә бәс
Төньяк поляр боз бүреге

МарсКояш системасында Кояштан дүртенче булып урнашкан планета. Зурлыгы буенча җиденче, "кечкенәлеге" буенча — икенче планета (Меркурийдан гына зуррак). Марс массасы Җир массасының 10,7 процентын тәшкил итә. Борынгы Рим мифологиясендәге сугыш алласы Марс хөрмәтенә аталган. Өслегендә күп булган тимер оксиды Марска кызгылт төсмер бирә, шунлыктан аны кызыл планета дип тә атыйлар[1][2].

Сыек кына атмосферасы булган Марс — Җир төркеме планетасы яки җирсыман планета. Аңарда Айдагы кебек метеорит кратерлар да, Җирдәге кебек вулкан, үзәнлек, чүл һәм поляр боз бүрекләре дә бар. Әйләнү периоды, ел фасыллары алмашыну һәм бу ел фасыллары алмашынуга сәбәпче күчәр авышлыгы ягыннан да ул Җиргә охшаган.

Марстагы Олимп исемле тау (Olympus Mons) — Кояш системасында билгеле булган иң биек вулкан һәм икенче иң биек тау (планеталарда урнашкан тауларны гына игътибарга алсак, ул иң биеге), ә Маринер исемле каньон (Valles Marineris) — Кояш системасындагы иң зур каньоннарның берсе. Төньяк ярымшарда урнашкан Бореалис бассейны планетаның 40 процентын били һәм гаять зур бер метеорит кратеры була ала[3][4].

Марсның ике табигый иярчене бар — Фобос һәм Деймос (борынгы юнанча "курку" һәм "дәһшәт"). Икесе дә кечкенә һәм иррегуляр шәкелле. Алар, 5261 Эврика Марс трояны кебек үк, Марс гравитацион кырына эләккән астероид булырга мөмкин[5][6].

Марсны Җирдән гади күз белән күреп була. Аның йолдызча зурлыгы −2.91 гә җитә[7], бу күрсәткеч буенча ул Юпитер, Венера, Ай һәм Кояштан гына калыша.

1960 елдан Марсны ССРБ һәм АКШ тикшереп өйрәнәләр: «Марс» , «Фобос»), «Маринер», «Викинг», «Mars Global Surveyor» программалары.

Атамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Татар халкы, бөтен гарәп-мөселман мәдәнияте бер өлеше буларак, әүвәл планетаның Мәррих (иске тат. مريح‎) гарәп исеме да кулланды[8], әмма хәзерге вакытта бу исем кулланмый.

Тасвир[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Язда поляр боз бүрекләренең эрүе сәбәпле бик көчле тузан давыллары башлана.

Марсның туфрагы кремнезем SiO2 (20—25%) һәм тимер оксидыннан (15%) тора.

Марста 500 тапкыр җирнекенә азрак зәгыйфь магнит кыры бар.

Тормыш мөмкинлеге[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Магнитосфера юклыгы һәм Марсның бик юка атмосферасы тормыш сакламый. Җитмәсә, планетада җылылык агымнары күчми диярлек, Марсның өслеге Кояш җиле кисәкчәләре тарафыннан бомбалана, моннан тыш су җылынганда түбән басым сәбәпле сыек хәлне үтмичә шул ук вакытта буга әйләнә. Ләкин метан, оксидлар булуы ниндидер тормыш формасына күрсәтергә мөмкин.

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. Zubrin, Robert; Wagner, Richard (1997). The Case for Mars: The Plan to Settle the Red Planet and Why We Must. New York: Touchstone. ISBN 978-0-684-83550-1 . OCLC 489144963 . 
  2. Rees, Martin J., ed (October 2012). Universe: The Definitive Visual Guide. New York: Dorling Kindersley. pp. 160–161. ISBN 978-0-7566-9841-6 . 
  3. Yeager, Ashley Impact May Have Transformed Mars. ScienceNews.org (July 19, 2008). 17 гыйнвар 2017 көнне тикшерелгән.
  4. Sample, Ian. Cataclysmic impact created north-south divide on Mars, Science @ guardian.co.uk (June 26, 2008). Тикшерелде 17 гыйнвар 2017.
  5. Millis, John P. Mars Moon Mystery. About.com. 17 гыйнвар 2017 көнне тикшерелгән.
  6. Калып:Cite conference
  7. Williams, David R. Mars Fact Sheet. National Space Science Data Center. NASA (September 1, 2004). 17 гыйнвар 2017 көнне тикшерелгән.
  8. Гарәпчә-татарча-русча алынмалар сүзлеге: татар әдәбиятында кулланылган гарәп һәм фарсы сүзләре / К.З. Хәмзин, М.И. Мәхмүтов, Г.Ш. Сәйфуллин. — Казан: Тат. кит. нәшр., 1965. — 792 б. — Б. 320.