«Авыл хуҗалыгы» битенең юрамалары арасында аерма

Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
24 байта добавлено ,  8 ел элек
к
r2.7.3) (робот өстәде: lez:Хуьруьн майишат; косметик үзгәртүләр
к (робот өстәде: ckb:وەرزێڕی)
к (r2.7.3) (робот өстәде: lez:Хуьруьн майишат; косметик үзгәртүләр)
[[FileФайл:Ueberladewagen (jha).jpg|thumb|Tractor һәм Chaser bin.]]
'''Авыл хуҗалыгы''' — [[халык]]ны [[азык-төлек]], [[кулланыш]] [[кирәк-ярак]]лары белән [[тәэмин итү]]че халык [[хуҗалык]] итүенең бер [[төр]]е. [[Дөнья]] авыл хуҗалыгында якынча 1 млрд [[кеше]] мәшгуль дип санала.
 
[[Файл:Farming-on-Indonesia.jpg|thumb|200px|right|Терлек ярдәмендә җир эшкәртү (Индонезия)]]
 
Авыл хуҗалыгының роленә карап илнең алгарыш халәтен билгелиләр. Күрсәткечләр итеп авыл хуҗалыгында эшләүчеләрнең барлык эшкә саләтле халыктан өлешен, һәм авыл хуҗалыгының [[ЭВП]] дагы өлешен исәплиләр. Бу күрсәткечләр, аеруча, үсеп килүче илләрдә югары булып тора. Бу илләрдә авыл хуҗалыгының үсеше игү, көтүлек җирләренең, терлек баш санының арттырылуы белән бирелгән, ягъни аларда, аграр илләрдә, авыл хуҗалыгын механизмлаштыру, химияләштерү һ.б. түбән дәрәҗәдә бара.
 
Авыл хуҗалыгы алга киткән илләргә постсәнгати [[Аурупа]] һәм [[Төньяк Америка]] илләре керә. Аларда авыл хуҗалыгында эшче көчләрнең бары 2-6 % гына көч куя. Аларда 20 гасырда ук авыл хуҗалыгының интенсив үсеше күзәтелә.
== Җирле һәм тармакчыл үзенчәлекләр ==
Хуҗалык тармагы буларак авыл хуҗалыгының түбәндәге үзенчәлекләре бар:
* Биологок законнар белән яшәүче тере организмнарның табигый һәм экономик үсешләре.
* Җәнлекләрнең һәм үсемлекләрнең өиклик үсеше нәтиҗәсендә авыл хуҗалыгының сезонлыгы.
* Сәнәгатьтән аермалы буларак табигать, ёщм аеруча туфрак белән тыгыз бәйләнеше.
 
[[БМО]]ның авыл хуҗалыгы оешмасы [[Җир]]дәге коры туфракның 78 %ы җир эшкәртүдә зур аырлыклар тудыра, 13 %ы түбән , 6%ы уртача, 3 %ы югары продуктивлыклы дип белдерәләр.
Терлекчелектән [[болан]]нар һәм [[Якутия]]да [[ат]]лар үрчетү генә таралган.
# '''Салкынча пояс''' Ауразиянең, Төньяк Американың зур өлешен, Көньяк Американың көньягын алып тора. Монда соры икмәк культуралары, яшелчәләр, тамыразыклар, иртә бәрәңге үстерелә. Урыны-урыны белән җир эшкәртелә.
# '''Уртача пояс''' [[Патагония]]ны, [[Чили]]ны, [[Яңа Зеландия]], [[Тасмания]] утрауларын, [[Аурупа]]ны (көньягыннан башка), Себернең һәм Ерак Көнчыгышның көньягын, Монголияны, Төньяк Кытайны, Тибетны, Көньяк Канаданы һәм АКШның төньягын били. Монда җир ныклап эшкәртелә. Эшкәртелгән җирләрнең өлеше 60-70 %ка җитә. Монда арыш, бодай, солы, арпа, киндер, бәрәңге, яшелчә, тамыразыклар, терлек үләннәре, ә көнҗягында кукуруз, дөге, йөзем, көнбакты, җимеш агачлары үстерәләр. Даими көтүчелек бик үсеш алмаса да, куулы көтүчелек үсештә.
# [[Файл:Agriculture---Rice.jpg|thumb|200px|right|Ява утравындагы чәй кыры]]'''Җылы пояс''' Урта диңгез буен, АКШ, Мексика, Аргентинаның күпчелек өлешләрен, көньяк Африканы һәм Кытайны, Австралияны үз эченә ала. Монда елга ике мәртәбә уңыш җыялар: кышын- урта пояс культураларын һәм җәен- тропик беръеллыкларны (мамык) яки күпьеллыкларны (зәйтүн агачы, чәй, цитруслар, инҗир һ.б.).
# '''Эссе пояс''' Африканы, Көньяк Американы, Австралияне, Индонезияне, Гарәп ярымутравын, Көньяк Азияны били. Каһвә, шоколад, финик, пальма агачлары һ.б. үстерелә. Субарид зоналарда зур аз үсемлекле көтүлекләр урнашкан.
 
[[Файл:Иген кыры 4.jpg|200px|thumb|right|Иген кыры]]
** [[бөртекле-боблы культуралар]] ([[борчак]], [[фасоль]], [[чечевица]], [[соя боблары]] и др.)
** [[азык культуралары]] (азык үләннәре, силос культуралары, тамыразыклар, бакча азык культуралары)
** [[техник культуралар]]: а) азык культуралары([[шикәр камышы]], [[шикәр чөгендере]], [[колмак]], крахмаллы культуралар, дару үләннәре); ә) текстиль культуралар ([[мамык]] үләне, киндер, җут); б) [[каучук үсемлеге]] ([[гевея]])
** [[яшелчә-бакча культуралары]]: а) [[бәрәңге]], б) яфраклы культуралар ([[кәбестә]], [[Салат (үсемлек)|салат]], [[шпинат]], [[укроп]], яфраклы [[петрушка]] һ.б.); в) җимеш культуралары ([[томат]], [[кыяр]], [[кабак]], [[кабакчык]], [[патиссон]], [[ташкабак]], [[борыч]]); г) суганлы культуралар ([[суган]] һәм [[сарымсак]]); д) тамыразыклар ([[кишер]], аш [[чөгендер]]е, [[пастернак үләне]], [[петрушка]], [[сельдерей]], [[шалкан]], [[редис]], [[томат]] һ.б.); е) [[бакча культуралары]] ([[карбыз]], [[кавын]], [[кабак]] һ.б.)
** [[Цитрус культуралары]] ([[әфлисун]], [[грейпфрут]], [[мандарин]], [[лимон]], [[бергамот]] һ.б.)
== Авыл хуҗалыгы продукциясе җитештерү буенча илләр исемлеге ==
 
[[FileФайл:Agricultural value map 1970-2008.gif|thumb|right|400px| 1970 - 2008 елларда авыл хуҗалгының глобальләшүе. ]]
2010нчы ел нәтиҗәләре буенча.
 
Халык хуҗалыгының табигатькә иң зур зыян китерүче тармагы булып авыл хуҗалыгы санала. Эшчәнлек нәтиҗәсендә бик нык географик ландшафт үзгәреш кичерә. [[Кытай]]да, мәсәлән, кайчандыр субтропик урманнар, тайгалар урнашкан булган, ә [[Украина]] кырларын далалар алыштырган.
 
Мелиорация нәтиҗәсендә Елгаара өлкәдә зур чүлләр барлыкка килә, ә [[Казакъстан|Казакъстан]]да һәм [[АКШ]]да ком бураннары башлана. Көтүләр [[Африка]]да чүлләрне зурайта.
 
Аеруча [[Җир]]гә җир эшкәртү зур зыян сала:
 
{{Яхшы мәкалә}}
 
[[Төркем: Авыл хуҗалыгы]]
[[Төркем:Икътисад тармаклары]]
 
[[la:Agricultura]]
[[lad:Agrikultura]]
[[lez:Хуьруьн майишат]]
[[li:Landboew]]
[[lt:Žemės ūkis]]
191 416

правок

Навигация