«Метр» битенең юрамалары арасында аерма

Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
137 байт убрано ,  9 ел элек
к
пунктуация using AWB
к (r2.7.2+) (робот үзгәртте: hi:मान)
к (пунктуация using AWB)
'''Метр''' (билгеләнүе: '''м''', '''m'''; грекча μέτρον — чама, үлчәүче) — [[СИ|Халыкара Үлчәүләр Системасында]] [[озынлык]] һәм [[ара]] [[үлчәү берәмлеге]]. Метр [[яктылык|яктылыкның]]ның <br />
[[вакуум]]да <math>\frac{1}{299\,792\,458}</math> [[секунд]] вакыт эчендә узган арага тигез.<br />
 
== Тарихы ==
[[Файл:Platinum-Iridium meter bar.jpg|thumb|[[1889]] елдан алып 1960 елга кадәр кулланылган Халыкара метр эталоны.]]
Метр беренче мәртәбә [[Франция|Франциядә]]дә [[XVIII гасыр]]да кертелгән һәм аның башта ике көндәш билгеләмәсе булган:
* 45° киңлектә [[тирбәнеш ярымпериоды]] 1 [[секунд|с]] булган маятникның озынлыгы итеп (хәзерге берәмлекләрдә ул озынлык <math>\frac{g}{\pi^2} \cdot 1\,\mathrm c^2 \approx 0,994</math> м га тигез) билгеләнә.<br />
* [[Париж]] [[меридиан]]ының кырык миллионнан бер өлеше итеп (ягъни [[Париж]] [[озынлык|озынлыгында]] җир эллипсоиды буенча [[Төньяк Котып|Төньяк Котыптан]]тан [[экватор]]га кадәр араның ун миллионнан бер өлеше). Моның хәзерге берәмлекләрдә <math>\frac{1}{1\,,000\,000\,000\,05}</math> метр булуы кызык. Озынлык үлчәү берәмлеген меридианга бәйләү яңа фикер булмаган: аналогик рәвештә элек [[диңгез милясы]] һәм [[лье]] билгеләнгән булган.<br />
Башта нигез итеп беренче билгеләмә кабул ителгән ([[Милли җыелыш (Франция, тарих)|Франция Милли Җыелышы]], [[1790 ел]]ның [[8 мае]]). Әмма, ирекле төшү тизләнеше киңлеккә бәйле һәм, шул сәбәпле, маятник эталонының җитәрлек дәрәҗәдә кабатлап булмаганга күрә, Франция Фәннәр Академиясе [[1791]] елда Милли Җыелышка метрны меридиан озынлыгы аша билгеләргә тәкъдим иткән. [[1791]] елның [[30 нчы марты]]нда бу тәкъдим кабул ителгән булган. [[1795]] елның [[7 апреле]]ндә [[Милли Конвент]] Франциядә метрик системасын кабул итү турында закон кабул иткән һәм комиссарларга (алар рәтенә [[Кулон, Шарль Огюстен|Ш. О. Кулон]], [[Лагранж, Жозеф Луи|Ж. Л. Лагранж]], [[Лаплас, Пьер-Симон|П.-С. Лаплас]] һәм башка галимнәр кергән) [[озынлык]] һәм [[масса]] берәмлекләрен тәҗрибә үткәреп билгеләве буенча эшне башкарырга кушкан. 1792 – 1797 елларда Инкыйлаб Конвенты әмере буенча [[Франция]] галимнәре [[Деламбр, Жан-Батист-Жозеф|Деламбр]] (1749—1822 еллар) һәм [[Мешен, Пьер|Мешен]] (1749—1822 еллар) бөтен Франция һәм Испаниянең өлеше буенча 115 өчпочмактан челтәр төзеп, 6 ел эчендә [[Дюнкерк]]тан [[Барселона]]га кадәр 9°40' озынлыктагы [[Париж]] меридианының озынлыгын үлчәгәннәр. Шулай да, соңыннан котыпларда [[Җир|Җирнең]]нең кысылуының дөрес исәпләнмәгәнлектән эталонның 0,2 мм га кыска булганы билгеле булган; һәм шулай итеп, меридианның озынлыгы 40 000 км га якынча гына тигез.<br />
Масса берәмлегенең ([[килограмм]], аның билгеләмәсе 1 дм³ [[су]] массасына нигезләнгән булган) билгәләмәсе шулай ук метр билгеләмәсенә бәйле булганлыгын әйтеп үтәргә кирәк.<br />
[[1799 ел]]да [[платина|платинадан]]дан метр [[эталон]]ы ясалган булган, аның озынлыгы Париж меридианының кырык миллионнан бер өлешенә тигез булган.<br />
[[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] идарә итү дәверендә метрик система бөтен [[Европа]] буенча таралган. Фәкать Наполеон тарафыннан яуланмаган [[Бөекбритания|Бөекбританиядә]]дә, традицион озынлык үлчәүләре: [[дюйм]], [[фут]] һәм [[ярд]] калган.
[[1875 ел]]ның [[20 мае]]нда 17 дәүләт (РоссияРусия, Франция, Бөекбритания, АКШ, Германия, Италия һәм башкалар) катнашкан Халыкара дипломатик конференциясендә кабул ителгән “Метрик конвенция” керткән [[Метрик үлчәүләр системасы|метрик система]] озынлык берәмлеге буларак метрда һәм масса берәмлеге [[килограмм]]да нигезләнгән булган.<br />
[[1889]] елда тагын да төгәлрәк халыкара метр эталоны ясалган булган. Бу эталон 90 % [[платина]] һәм 10 % [[иридий]]дан торган кушылмадан ясалган һәм аның аркылы киселеше «X» хәрефе формасында. Аның копияләре саклау өчен, метр стандарт үлчәү берәмлеге буларак кабул ителгән илләргә тапшырылган. Бу эталон һаман да [[Халыкара үлчәүләр бюросы]]нда саклана, гәрчә үзенең беренче максаты буенча кулланылмаса да.<br />
[[1960]]нчы елдан бирле метр эталоны буларак кеше ясаган әйбердән баш тартырга карар ителгән, һәм шул вакыттан [[1983]] елга кадәр метр [[вакуум|вакуумда]]да [[Криптон-86|<sup>86</sup>Kr]] [[изотоп|изотобы]] нур тараткан [[спектры|спектрының]]ның әфлисун төсендәге сызыкның 1 650 763,73 санына тапкырланган озынлыгына (6,056 [[ангстрем|Å]]) тигез.<br />
 
== Метрның хәзерге билгеләмәсе ==
* ''Метр — ул вакуумда яктылык (1/299792458) секунд эчендә үткән юл озынлыгы.''
</blockquote>
Бу билгеләмәдән СИ системасында вакуумда [[яктылык тизлеге]] төгәл 299792458 м/с ка тигез икәнен әйтергә була. Шулай итеп, метрның билгеләмәсе, ике йөз ел элек кебек, янә [[секунд|секундка]]ка бәйле, әмма бу юлы [[Фундаменталь физик константалар|универсаль дөнья константасы]] ярдәмендә.<br />
 
== Мәртәбәле һәм өлешле берәмлекләр ==
| 10<sup>1</sup> (дека)
| дам / dam
| 10<sup>-1−1</sup> (деци)
| дм / dm
|-
| 10<sup>2</sup> (гекто)
| гм / hm
| 10<sup>-2−2</sup> санти
| cм / cm
|-
| 10<sup>3</sup> кило
| км / km
| 10<sup>-3−3</sup> милли
| мм / mm
|-
| 10<sup>6</sup> мега
| Мм / Мm
| 10<sup>-6−6</sup> микро
| мкм / μm
|-
| 10<sup>9</sup> гига
| Гм / Gm
| 10<sup>-9−9</sup> нано
| нм / nm
|-
| 10<sup>12</sup> тера
| Тм / Тm
| 10<sup>-12−12</sup> пико
| пм / pm
|-
| 10<sup>15</sup> пета
| Пм / Pm
| 10<sup>-15−15</sup> фемто
| фм / fm
|-
| 10<sup>18</sup> экса
| Эм / Em
| 10<sup>-18−18</sup> атто
| aм / am
|-
| 10<sup>21</sup> зетта
| Зм / Zm
| 10<sup>-21−21</sup> зепто
| зм / zm
|-
| 10<sup>24</sup> йотта
| Им / Ym
| 10<sup>-24−24</sup> йокто
| им / ym
|}
| 1 [[дюйм]] = 0,0254 метр
|1 метр = 1*10<sup>10</sup> [[ангстрем]]
|1 ангстрем = 1*10<sup>-10−10</sup> метр
|-
| 1 [[сантиметр]] ≈ 0,3937 дюйм
 
{{Link GA|ja}}
 
[[af:Meter]]
[[als:Meter]]
12 122

правки

Навигация