«Үтә үткәрүчәнлек» битенең юрамалары арасында аерма

Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
төзәтмә аңлатмасы юк
[[Файл:Meissner effect p1390048.jpg|thumb|right|Очучы магнит Югары температуралы гадәттән тышүтә үткәргеч өстендә - левитация күренеше]]
 
[[Файл:Flyingsuperconductor.ogg|thumb|YBCO Гадәттән тышүтә үткәрүчәнлек хәлендә левитация (очу) күренеше]]
[[Файл:Cvandrhovst.png|right|thumb|300px|Гадәттән тышҮтә үткәрүчәнлек хәленә күчкәндә җылысыешлык (c<sub>v</sub>, зәңгәр сызык) һәм чагыштырма каршылык (ρ, яшел) үзгәреше.]]
'''Үтә үткәрүчәнлек''' яки '''Гадәттән тыш үткәрүчәнлек''' (''tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Гадәттән_тыш_үткәрүчәнлекҮтә_үткәрүчәнлек Ğädättän tışÜtä ütkärüçänlek]'') — кайбер җисемнәрнең төп-төгәл нуль электр каршылыгы чик температурасы түбәнрәк ия булуының үзенчәлеге. Гадәттән тышҮтә үткәрүчәнлек хәленә әйләнүче берничә йөз кушылма, керамик, эретмә, чиста элемент билгеле.
 
Гадәттән тышҮтә үткәрүчәнлек - квант күренеш. Ул Мейсснер эффекты белән сыйфатлана. Мейсснер эффекты - гадәттән тышүтә үткәргеч күләменнән магнит кыр тулысынча этеп чыгару күренеше.
 
[[1986]]—[[1993]] елларда югары температуралы гадәттән тышүтә үткәргечләр ачыла. Югары температуралы гадәттән тышүтә үткәргечләр сыек һелий температурасында (4.2 К) гына түгел, ә сыек азот кайнау температурасында (77 К) файдалану мөмкинлеген бирә. Сыек азот сыек һелийга караганда шактый арзанрак.
 
Гадәттән тышҮтә үткәрүчәнлек [[1911]] елда Һолланд физигы Хейке Камерлинг-Оннес тарафыннан ачыла.
 
Югары температуралы гадәттән тышүтә үткәрүчәнлек [[1986]] елда керамик җисемнәрдә Карл Мюллер и Георг Беднорц тарафыннан ачыла.
 
Әлегә иң зур чик температурасы 138 К Hg—Ba—Ca—Cu—O(F) гадәттән тышүтә үткәргечендә ачыла, 400 кбар басымында 166 К температурасына ирешә.
 
Көчле магнит кыры әлеге температурада гадәттән тышүтә үткәрүчәнлек хәлен бетерә, шушы чик магнит кыры ''Н<sub>c</sub>'' билгеләнә. Чик магнит кыры температурадан бәйлелеге тигезләмә тасвирлый:
:<math>H_c(T) = H_{c0}\left(1-\frac{T^2}{T_c^2}\right)</math>
:<math>H_{c0}</math> — чик магнит кыры
:<math>T_{c}</math> — чик температурасы
 
Чик электр тогыагымы <math>j_c</math> чик магнит кырын булдырып гадәттән тыш үткәрүчәнлек хәлен бетерә.
 
Гадәттән тышҮтә үткәргечләрнең ике төре бар. II-төре гадәттән тышүтә үткәргечләрнең ике чик магнит кыры бар: Н<sub>c1</sub> кырында гадәттән тышүтә үткәргеч эченә Абрикосов өермәсе керә, Н<sub>c2</sub> кыры гадәттән тышүтә үткәрүчәнлек хәлен бетерә.
== Гадәттән тышҮтә үткәрүчәнлек сәбәпләре ==
Түбән температуралы гадәттән тышүтә үткәрүчәнлек Бардин-Купер-Шрифер теориясе белән тасвирлана. Шушы теория буенча ике электрон каршы спин белән фонон алышуына аркасында Купер-пары ягъни бозон барлыкка килә. Шушы бозоннар [[Бозе — Эйнштейн тупланышы]]на күрә кристалл рәшәткәсендә сибелми, шуңа күрә электр каршылыгы нуль була. Купер-пары эчке үзара бәйләнеш энергиясе дәрман ярыгы булып исемләнә. Гадәттән тышҮтә үткәрүчәнлек күренеше бетерү өчен Купер-парын өзәргә кирәк ягъни температурадан яки тышкы кырдан куелган энергия дәрман ярыгыдан зуррак булырга тиеш.
 
Шулай итеп:
 
электрон-фонон потенциалы яки гадәттән тышүтә үткәрүчәнлек дәрман ярыгы E :
 
::<math>E=3.52k_BT_c\sqrt{1-(T/T_c)}</math>
 
 
гадәттән тышүтә үткәрүчәнлек хәленә күчү температурасы:
:<math>k_B\,T_c = 1.14E_D\,{e^{-1/N(0)\,V}}.\,</math>
 
: E<sub>D</sub> - Дебай энергиясе
 
Түбән температуралы гадәттән тышүтә үткәрүчәнлекне БКШ теориясе яхшы тасвирлый, ләкин Югары температуралы гадәттән тышүтә үткәрүчәнлекнең тулы теориясе әлегә юк.
 
Совет һәм Русия галимнары - Ландау, Гинзбург, Абрикосов - гадәттән тышүтә үткәрүчәнлек тикшерүләренә зур кертем ясадылар. Шуның өчен алар Нобель бүләгенә лаек булдылар.
 
== Тышкы сылтамалар ==
22 323

правки

Навигация