Меридиан

Меридиан
Соңгы ноктасы	Төньяк котып һәм Көньяк котып
Меридиан Викиҗыентыкта

Капма-каршы меридианнарның һәр пары (сары төс белән күрсәтелгән) Җир шарын экватор кебек үк икегә бүлә; параллельләр нокталы сызыклар рәвешендә күрсәтелгән; шулай ук перпендикуляр зур түгәрәкләр пары күрсәтелгән.

Меридиан (лат. meridianus «көн уртасы», архаик мәгънәдә көньякка юнәлеш дип аңлашыла, " көн уртасы " ← meridies, төньяктан, «төн уртасы») — география һәм астрономиядә кулланыла торган термин, өслекнең симметрия күчәре аша үтүче яссылык белән кисеме сызыгын белдерә. Бер меридианның барлык нокталары да бер үк озынлыкка, ләкин төрле киңлекләргә ия. Географик киңлек экватордан төньякта һәм көньякта урнашкан географик меридианнар буенча үлчәнә.

Географик меридиан

Географиядә меридиан — Җир өслегенең теләсә нинди ноктасы һәм Җирнең әйләнү күчәре аша үткәрелгән яссылык белән Җир өслегенең кисешү сызыгының яртысы . Һәр меридиан башка барлык меридианнар белән ике ноктада: Төньяк һәм Көньяк полюсларда тоташа. Глобаль эллипсоидтагы һәр меридианның озынлыгы 20 004 274 м га тигез . Бер меридиан буендагы барлык нокталар да бер үк озынлыкка, ләкин төрле киңлекләргә ия.

Башлангыч меридиан

Хәзерге вакытта халыкара практикада, 1884 елгы Халыкара меридиан конференциясе карары нигезендә, Гринвич меридианы башлангыч (нуль) меридиан буларак кабул ителә, ул Лондонның Гринвич административ районы аша үтә, ул Британия башкаласының көньяк-көнчыгышында, Темза елгасының уң ярында урнашкан. Озынлык 1884 елгы Халыкара меридиан конференциясе карары нигезендә Гринвич меридианыннан үлчәнә. Географик озынлыклар көнбатыш һәм көнчыгышта (WL һәм EL) 0 дән 180° га кадәр үлчәнә .

Беренче башлангыч меридианны безнең эрага кадәр 200 елда Эратосфен билгеләгән. Бу башлангыч меридиан Җирнең урнашуын үлчәү өчен кулланылган, ләкин киңлекне үлчәү булмау сәбәпле күп катлаулыкларга ия булган .

XIX гасырда Пулково меридианы Россия империясендә башлангыч меридиан буларак кабул ителә, һәм ул 1884 елда Гринвич меридианы халыкара башлангыч меридиан буларак билгеләнгәч тә кулланыла.

Франциядә, 1790 еллардан 1884 елга кадәр, Париж обсерваториясе аша үтүче Париж меридианы башлангыч меридиан буларак кабул ителгән .

Башка илләрдә, 1884 елга кадәр, Париж меридианы белән беррәттән, Ферро меридианы географик озынлыкны үлчәү өчен башлангыч нокта буларак киң кулланылган .

Меридианнар дәүләт һәм административ чикләр буларак

Меридианнар төбәкләр яки илләр арасындагы чикләрне билгеләү өчен кулланылырга мөмкин.

• 141° кб. оз.: АКШ (Аляска) (З) һәм Канада арасында (В).
• 120° кб. оз.: Канада, Британия Колумбиясе (З) һәм Альберта (В) арасында.
• 120° кб. оз.: АКШ, Калифорния (З) һәм Невада арасы (В).
• 110° кб. оз.: Канада, Альберта (З) һәм Саскачеван (З) арасы
• 103° кб. оз.: АКШ Нью-Мексико (З) һәм Оклахомоа (В).
• 102° кб. оз.: Канада, Нунавут һәм Манитоба (В).
• 100° кб. оз.: АКШ, Техас (З) һәм Оклахома (В).
• 85° кб. оз.: Гондурас, Колон һәм Оланчо (З) һәм Грасьяс-а-Дьос (В).
• 12° кч. оз.: Нигер, Зиндер (З) һәм Диффа (В).
• 18° кч. оз.: Намибия, Охангвена һәм Ошикото (З) һәм Западное Каванго (В).
• 20° кч. оз.: Намибия һәм Ботсвана (В).
• 21° кч. оз.: Намибия (З) һәм КАР һәм Ботсвана (В).

Магнит меридианы

Магнит меридианы — күк җисеменең магнит кыры сызыгының аның өслегенә проекциясе .

Астрономик меридиан

Меридиан — астрономиядә: күк сферасының күк полюслары, зенит һәм надир аша үтүче зур түгәрәге.

Әдәбият

• Меридиан географический : [арх. 16 июня 2024] // Меотская археологическая культура — Монголо-татарское нашествие. — М. : Большая российская энциклопедия, 2012. — С. 18. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 20). — ISBN 978-5-85270-354-5.
• Меридианы // Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге: 86 томда (82 том һәм 4 өстәмә). Санкт-Петербург: 1890—1907.

Шулай ук карагыз

• Географик координаталар