Мәчетле районы

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Мәчетле районы latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Мәчетле районы
Flag of Mechetlinsky rayon.svg
Байрак
Coat of Arms of Mechetlino rayon (Bashkortostan).png
Илтамга
Башкала Олы Ыктамак
Халык исәбе 25 032 (2010, Җанисәп, даими яшәүче халык) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 20 аугыс 1930
Вакыт зонасы UTC+06:00
Җәгърафия
АТБ Башкортстан
Мәйдан 1,557 дүрткел километр
Координатлар 55.9453°N 58.2681°E Edit this on Wikidata


Мәчетле районы (баш. Мәсетле районы, рус. Мечетлинский район ) — Башкортстанга керүче муниципаль район. Урал тавының аргы ягында урнашкан. Административ үзәге — Олы Ыктамак авылы Уфадан 280 км еракта урнашкан. 49 авыл 12 авыл советына берләштерелгән.
Якындагы тимер лл станцияләре – Чиләбе өлкәсендәге Сүлия (130 км) һәм Свердлау өлкәсендәге Кызылъяр (105 км).

Мәчетле районы Әй елгасының түбәнге агымында урнашкан. Район җиренең 20%ын урманнар били. Балакатай, Кыйгы, Дуван районнары һәм Свердловски өлкәсе белән чиктәш.

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1930 елның 20 августында Үзәк башкарма комитетының карары белән Дуван-Мәчетле районы барлыкка килгән. Район үзәге Дуван-Мәчетле авылында урнашкан булган. 1932 елны үзәкне башкорт авылы Ләмәзтамакка күчерәләр, 1935 елда – урыс авылы Оло Ыктамагына. 1962-1965 елларда Балакатай районы белән берләшкән хәлдә яши.

Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Сан алулар буенча милли состав, кешеләр (барлык халыктан)[1]

Ел Халык саны башкортлар татарлар урыслар башкалар
1939 29111 14392 (49,44 %) 7988 (27,44 %) 6484 (22,3 %) 247(0,85 %)
1959 26409 12536 (48,1 %) 7654 (29,4 %) 5711 (21,9 %) 148 (0,57 %)
1970 28012 13739 (49,0 %) 8702 (31,1 %) 5296 (18,9 %) 275 (1 %)
1979 25406 12866 (50,64 %) 7372 (29,0 %) 4900 (19,3 %) 268 (1,05 %)
1989 23406 12042 (51,45 %) 6983 (29,83 %) 4180 (17,86 %) 201 (0,86 %)
2002 25604 14961 (58,4 %) 6052 (23,64 %) 4252 (16,6 %) 339 (1,3 %)

Демография[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Халык саны
1939[2][3]1959[4][3]1970[5][3]1979[6][3]1989[7][3]2002[8][3]2010[9]1 гый 2018[10]1 гый 2019[11]
29 11126 30028 06925 40623 40825 60425 03222 70622 368

Район җирендә туып-үскән кешеләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Бәхтияр Канкаев - Салават Юлаевның көрәштәше — татар халкының легендар батыры, Пугачев полковнигы ,
  • Сабир Ваһапов - Мәчетле районының беренче җитәкчесе, БАССРның Халык Комиссарлары Советы рәисе, партиянең өлкә комитетының беренче секретаре;
  • Барый Кәлимуллин - беренче башкорт архитекторы;
  • Вафа Әхмәдуллин - Словакиянең милли герое, партизан, Башкортстанның атказанган укытучысы,
  • Котдус Латыйпов - Советлар Союзы Герое, очучы, язучы,
  • Лена Садыйкова - татар шагыйрәсе,
  • Рифкать Исрафилов - Русиянең Дәүләт премиясе лауреаты, Башкортстанның Салават Юлаев исемендәге Дәүләт премиясе иясе, танылган театр режиссеры
  • Роберт Заһретдинов - бөтен дөньяга даны таралган виртуоз кубызчы;
  • Миңнегафур Зәйнетдинов - республиканың Ш. Бабич исемендәге яшьләр премиясе лауреаты, халык уен кораллары остасы ,
  • Ратмир Бәдретдинов - Башкортстанның халык артисты, биюче,
  • Ринат Камал - язучы, С. Юлаев премиясе (2010) лауреаты.

Халык мәгарифе[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

2009-10 уку елында Мәчетле районының 16 мәктәбендә башкорт телендә 1026 бала укыган (башкортларның 60%ы), 9 мәктәптә 630 бала башкорт телен (ана теле) урынына укый. 17 мәктәптә башкорт булмаган 1383 бала башкорт телен дәүләт теле урынына укый (100%). Башкорт телен барлыгы 26 мәктәптә 3039 бала укый (98%). Бүген биредәге мәктәпләрнең бишесендә татар телендә белем бирелә. Ул мәктәпләргә районда яшәгән татар балаларының 36%ы йөри. Тагын 4 мәктәптә 365 укучы татар телен фән буларак өйрәнә (тагын 45,5%). Алар – катнаш халыклар яшәгән район үзәгенең лицей, гимназиясе, Әләгәз авылы мәктәпләре. Татар телен мәктәптә өйрәнә барлыгы 658 татар баласы (82%).[12][13]

Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. Население Башкортостана:XIX-XXI века: статистический сборник/ Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан.- Уфа:Китап, 2008.- 448 с.:ил.
  2. ССҖБ җанисәбе (1939)
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Население Башкортостана:XIX-XXI века: статистический сборник. — 2008.
  4. ССҖБ җанисәбе (1959)
  5. ССҖБ җанисәбе (1970)
  6. ССҖБ җанисәбе (1979)
  7. ССҖБ җанисәбе (1989)
  8. Бөтенрусия җанисәбе (2002)
  9. Бөтенрусия халык санын алу, 2010
  10. 26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 годаФедераль дәүләт статистикасы хезмәте.
  11. Численность населения муниципальных образований Республики Башкортостан — 2019.
  12. Тел язмышы укытучы кулында
  13. http://www.mechetly.ru/up/files/Roo.doc