Эчтәлеккә күчү

Надя Комэнеч

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Надя Комэнеч latin yazuında])
рум. Nadia Comăneci
Рәсем
Ватандашлык  Румыния
 Америка Кушма Штатлары[1]
Тугандагы исем рум. Nadia Comăneci
Туу датасы 12 ноябрь 1961(1961-11-12)[2][3] (64 яшь)
Туу урыны Онешт, Бакэу[d], Румыния[4]
Ире яки хатыны Барт Коннер[d][5]
Никахтан тыш партнёр Барт Коннер[d][6]
Туган тел румын теле
Һөнәр төре спорт гимнасты, спортчы
Тренер Бела Каройи[d][7]
Активлык чорының башы 1971
Активлык чоры тәмамлануы 1981
Чәч төсе светло-коричневые волосы[d]
Күз төсе светло-коричневый[d]
Спорт төре спорт гимнастикасы[8]
Катнашучы gymnastics at the 1976 Summer Olympics – women's artistic individual all-around[d][8], Спортивная гимнастика на летних Олимпийских играх 1980 — личное многоборье[d][8], gymnastics at the 1976 Summer Olympics – women's balance beam[d][8], Спортивная гимнастика на летних Олимпийских играх 1980 — бревно[d][8], gymnastics at the 1976 Summer Olympics – women's floor[d][8], Спортивная гимнастика на летних Олимпийских играх 1980 — вольные упражнения[d][8], gymnastics at the 1976 Summer Olympics – women's uneven bars[d][8] һәм gymnastics at the 1976 Summer Olympics – women's artistic team all-around[d][8]
Бүләкләр
Биеклек / буй 167 сантиметр
Масса 60 kg
Рәсми веб-сайт bartandnadia.com​(ингл.)
Социаль медиаларда күзәтүчеләре 183 319
 Надя Комэнеч Викиҗыентыкта

Надя (Надия Елена) Комэнеч[16][17], яки Надя Команечи[18][19] (рум. Nadia Elena Comăneci; 1961 елның 12 ноябре, Онешт, Румыния) — Румыния гимнасткасы, биш тапкыр олимпия чемпионы, ике тапкыр дөнья чемпионы, тугыз тапкыр Европа чемпионы.

Халыкара ярышларда (Монреальда узган Җәйге Олимпия уеннары, 1976) жюри тарафыннан 10 балллы билге алган гимнастикада беренче кеше. Элисабета Липэ һәм Джорджета Дамьян белән беррәттән, Олимпиадалар тарихында иң титуллы Румыния спортчысы. Румыния Милли олимпия комитетының һәм Румыния гимнастика федерациясенең мактаулы президенты.

Тормыш юлы

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Надя (Надия) Елена Комэнеч 1961 елның 12 ноябрендә Онешт шәһәрендә (Бакэу округы, Румыния)[20][21] Георге (1936—2012) һәм Штефания Комэнеч гаиләсендә туа; аның кече энесе Адриан бар[22]. Әти-әнисе 1970 елларда аерылыша, шуннан соң аның әтисе Бухарестка күченә[23]. 2011 ел интервьюсында Надяның әнисе Штефания кызын гимнастика дәресләренә ул шулкадәр энергия һәм активлык белән тулы, шуңа күрә аның белән идарә итү авыр булганга яздырган, дип әйткән[24].

Надя Комэнеч, 2012 ел

Комэнеч балалар бакчасында тренерлары Дункан һәм Мунтяну белән Flacăra («Ялкын») исемле җирле команда белән гимнастика белән шөгыльләнә башлый[25]. Алты яшьтән аның тренерлары ирле-хатынлы Бела һәм Марта Каройи була[26]. Каройи мәктәбенең башка күп кенә укучыларыннан аермалы буларак, Комэнеч күнегүләргә өйдән йөри алган, чөнки ул якында гына яшәгән[27].

1970 елда ул туган шәһәре командалары өчен чыгыш ясый башлый һәм Румыния чемпионатында җиңгән иң яшь гимнастка була.

1976 елда Америка Кубогы вакытында 14 яшьлек Комэнеч беренче тапкыр Америка гимнасты Барт Коннер белән очраша, аңа ул вакытта 18 яшь тулган була[28]. Алар икесе дә көмеш кубок оталар һәм бергә фотога төшәләр. Берничә айдан алар Комэнеч өстенлек иткән 1976 елгы Җәйге Олимпия уеннарында катнашалар[29].

Надя Комэнеч Монреальдә чыгыш ясый. Румыния маркасы, 1976 ел

1976 елда Монреальдагы Олимпия уеннарыннан соң Комэнеч BBC компаниясе тарафыннан 1976 елда «Елның чит ил спортчысы»[30] һәм Associated Press компаниясе тарафыннан «Ел спортчысы» (1976 ел) итеп билгеләнә[31]. Румыниягә кайткач, Комэнеч Урак һәм Чүкеч Алтын медале белән бүләкләнә[32], һәм Социалистик Хезмәт Герое исемен ала. Ул Николай Чаушеску администрациясе каршында шундый танылу алган иң яшь румын кызы була[25].

Надя гимнастикадан 1981 елда Универсиадада катнашып, 5 алтын медаль отканнан соң китә[16]. Шул ук елда ул АКШ буенча турга китә, шул вакытта аның тренеры Бела Каройи һәм аның хатыны Марта качып китәләр. Каройи Надяга аларга кушылырга тәкъдим итә, ләкин ул баш тарта. Румыния Хөкүмәте иртәме-соңмы Комэнеч та качар дип курыккан, һәм Надя илдән китү мөмкинлегеннән мәхрүм калган.

Бердәнбер искәрмә 1984 елда АКШта узган Олимпия уеннарына бару була: Надя анда күзәтүче сыйфатында бара. Комэнеч артыннан һәрвакыт игътибар белән күзәткәннәр, үзенең элеккеге тренеры Бела Каройи белән элемтәгә керү аңа тыелган була.

Бухаресттагы Физкультура институтына укырга керә[16]. Спорт белеме ала, бу аңа спорт гимнастикасы буенча тренер квалификациясен бирә[33].

1989 елның ноябрендә, Румыниядәге инкыйлабка аз гына кала, башка яшь кешеләр төркеме белән бергә Надя Румыниядән АКШка Маҗарстан һәм Австрия аша кача, аннары Канадага күчеп китә. Башта Надя Монреальда эшли, аннары булачак ире тәкъдиме белән Оклахомага күченә. Соңрак, Чаушеску режимы җимерелгәннән соң беренче тапкыр, ул Румыниядә була һәм анда 1996 елда гимнастика буенча ике тапкыр олимпия чемпионы, америкалы Барт Коннер белән никахлаша. Надя 2001 елда Америка гражданлыгын ала һәм Румыния гражданлыгын саклап кала.

2003 елда автобиографиясен бастыра. 2006 елда Комэнеч белән Коннерның улы Дилан Павел Коннер туа[34].

Надя ире белән бергә Нормандагы «Bart Conner Gymnastics Academy» гимнастика академиясе һәм берничә спорт кибете белән идарә итә, хәйриячелек белән актив шөгыльләнә. Спорт гимнастикасы турында журнал чыгара, Ораторлык сәнгате җәмгыятен җитәкли[16]

Надя Комэнеч — 1984 елда (бүләкнең иң яшь кавалеры булган) һәм 2004 елда ике тапкыр ХОК Олимпия орденына лаек булган ике кешенең берсе.

2024 елның 1 августында Париждагы Олимпиадада хатын-кызлар арасында шәхси беренчелектә гимнастика буенча финал ярышларын ача.

Спорт карьерасы

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1975 елда 13 яшендә Комэнеч Шиенада (Норвегия) Европа чемпионатында чыгыш ясый һәм беренче тапкыр абсолют беренчелекне, борысларда, бүрәнәдә һәм терәкле сикерүдә күнегүләрне ота. Бу турнирда ул белгечләрне программаның иң катлаулы элементлары белән гаҗәпләндерә[16].

Надя Комэнеч, 1977 ел

Монреальда узган 1976 елгы Олимпия уеннарында Комэнеч абсолют беренчелектә, бүрәнәдә һәм борысларда күнегүләрдә җиңүче була. Төрле биеклектәге борысларда бик яхшы чыгыш ясап, ул халыкара ярышларда «10,0» югары балл алган беренче гимнастка була[18][35]. Ул вакытта гимнастикада идеаль унлыкны алу мөмкин түгел дип саналган, шуңа күрә Omega фирмасының җитештерү таблосы бу нәтиҗәне күрсәтә алмаган һәм җыелган 10 балл «1,00» кебек күренгән[36][37][38]. Башта тамашачылар да, спортчылар да ни булганын аңламаганнар, һәм залда зарлану тавышы ишетелгән. Надя үзе чыгышлардан соң беркайчан да таблога карамаган — «ун» алганын, аңа, мөгаен, команда буенча партнёлары әйтткәннәр. Спортчы бары тик хөкемдарларның аңа «берлек» куя алмавына гына ышган. Монреаль уеннарының калган өлешендә Комэнеч тагын алты «унлык» алган. Аның артыннан шулай ук тарихта беренче тапкыр ике «дистә»не совет гимнасткасы Нелли Ким ала (ирекле күнегүләр һәм терәк сикерү өчен). Команда беренчелегендә Комэнеч көмеш медаль, ирекле күнегүләр өчен бронза медаль белән бүләкләнә[16].

Надя үзенең 10 балл җыйган беренче гимнастка икәнен өенә, Румыниягә кайткач кына белә. Көнбатышта бу казанышы өчен ул Ten Girl («Унлык кызы») кушаматы белән йөртелә.

1976 елда Манхэттендагы «Мэдисон-сквер-гарден»да узган Америка Кубогының абсолют беренчелегендә җиңүче була. Ул күпбәйгедә ирекле күнегүләр өчен сирәк куела торган 10 балл ала[39].

Комэнеч күпбәйге ярышларында Олимпия титулын откан беренче Румыния гимнасткасы була. Ул шулай ук спорт гимнастикасы буенча тарихта иң яшь Олимпия чемпионы булып тора, чөнки Олимпия комитеты үзенең яшь таләпләрен яңадан карый. Хәзер гимнастларга, Уеннар вакытында ярышларда катнашырга рөхсәт ителсен өчен, Олимпия уеннарын уздыру елында 16 яшь тулырга тиеш. Комэнеч 1976 елда ярышканда гимнастларга ярышларның беренче көненә 14 яшь булырга тиеш булган[40]. Шуның аркасында хәзерге вакытта бу рекордны җиңеп булмый.

Комэнеч 1977 елда күпбәйге дисциплинасы буенча Европа чемпионы титулын уңышлы яклый, ләкин ярышларда җиңү турында сораулар тугач, Чаушеску румын гимнастларына өйләренә кайтырга боера. Команда боерыкны каршылыклар фонында үти һәм финал вакытында ярышлардан чыга[41].

1977 елгы Европа чемпионатыннан соң Румыния гимнастика федерациясе Каройи тренерларын эштән чыгара, ә 23 августта Комэнечны спорт комплексында күнегүләр өчен Бухарестка җибәрә. Үзгәрешләр Комэнеч карьерасына тискәре йогынты ясый. Аның осталыгы начарлана, һәм ул шулкадәр бәхетсез булган, хәтта яшәү теләген дә югалткан[42][43]. 16 яшендә Комэнеч 1978 елда Страсбургта узган дөнья чемпионатында катнаша, 1976 елгы Олимпия уеннарына караганда «17 см га биегрәк һәм тугыз ярым авыррак» була. Төрле биеклектәге борыслардан егылгач ул, совет спортчылары Елена Мухина, Нелли Ким һәм Наталья Шапошниковадан соң, дүртенче урынны ала. Комэнеч бүрәнәдә дөнья чемпионы титулын һәм терәкле сикерүдә көмеш ота[36].

Румыниянең 2021 елгы Надя Комэнеч туган көненә аның портретлары һәм купондагы автографы төшерелгән кече бит

1978 елгы дөнья чемпионатыннан соң Комэнечка Каройига кайтырга рөхсәт ителә[44]. 1979 елда Комэнеч үзенең өченче Европа чемпионатында җиңеп, бу нәтиҗәгә ирешкән беренче гимнаст (ирләр һәм хатын-кызлар арасында) була. Форт-Уэрттагы дөнья чемпионатында шул ук елның декабрендә Комэнеч турнир таблицасын мәҗбүри ярышлардан соң җитәкли, ләкин беләзеге металл каптырма белән киселгәч барлыкка килгән канның агулануы аркасында команда ярышларының өстәмә өлеше алдыннан хастаханәгә озатыла. Табибларның күрсәтмәләренә карамастан, ул хастаханәдән чыгып китә һәм бүрәнәдә ярыша, анда ул 9,95 җыя. Аның чыгышы Румыния җыелмасына беренче команда алтын медален яуларга ярдәм итә. Үзенең чыгышыннан соң Комэнеч берничә көн Барлык Изгеләр госпиталендә (All Saints Hospital) сәламәтләнеп уздыра, һәм абсцесс үсеш алган зарарланган кулында зур булмаган хирургия процедурасын кичерә[45][45].

1978 елда бүрәнәдә чыгыш ясаган өчен һәм 1979 елда команда беренчелегендә дөнья чемпионы була[16]. 1975 елдан 1979 елга кадәр тугыз тапкыр Европа чемпионы була. 1975, 1977 һәм 1979 елларда өч тапкыр абсолют Европа чемпионы.

Мәскәүдә узган 1980 елгы Олимпия уеннарында ирекле күнегүләр һәм бүрәнәдә күнегүләр өчен 2 алтын медаль яулый. Команда беренчелегендә һәм күпбәйгедә көмеш медаль ала[16].

Кинода

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
  • «Гимнасткалар» (2012) телесериалының 3 нче сезонында камеода төшә.

Танылу

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1976 елның 31 октябрендә Монголия почтасы почта маркалары сериясен чыгара (№ 1018—1024 + почта блогы № С1025). 20 мунгу номиналы белән № 1019 маркада Надя Комэнеч сурәтләнгән.

1994 елның 23 ноябрендә Бухарестның мактаулы гражданины исеменә лаек була[46].

2000 елда Румыния Йолдызы орденының командор тәресе белән бүләкләнә. 2004 елда I дәрәҗә «Спорт казанышлары өчен» орденына лаек була. 2021 елда Румыния Йолдызы орденының бөек офицеры була[47].

2006 елда Румыниядә «100 иң бөек румын» сораштыруы үткәрелә, һәм Комэнеч анда 10 нчы урынны ала — яшәүче кешеләр арасында иң югары, хатын-кызлар арасында иң югары һәм спортчылар арасында иң югары.

Искәрмәләр

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
  1. ↑ WHERE ARE THEY NOW – NADIA COMĂNECI
  2. ↑ Internet Movie Database — 1990.
  3. ↑ FemBio database
  4. 1 2 3 Olympedia — 2006.
  5. ↑ Nadia Comaneci and Bart Conner in Marriage of Olympic Gymnasts
  6. ↑ Die großen Olympia-Geschichten: Nadia Comăneci - das unvergessene Meisterstück des Turn-Wunderkinds / Hrsg.: Eurosport
  7. ↑ Oldoerp H. mstrittener Turn-Trainer Béla Károlyi ist tot / Hrsg.: Deutschlandfunk — 2024.
  8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 olympics.com — 2021.
  9. ↑ http://news.bbc.co.uk/sport2/shared/spl/hi/tv_and_radio/02/sport_personality/past_winners/html/1974.stm
  10. ↑ Nadia Comaneci
  11. ↑ Biles named 2019 Associated Press Female Athlete of the Year / USA Gymnastics — 2019.
  12. ↑ IGHOF athlete database
  13. ↑ Oklahoma Sports Hall of Fame
  14. ↑ BBC 100 Women 2017: Who is on the list? / мөхәррир Британ телерадиотапшырулар корпорациясе — 2017.
  15. ↑ Bărăgan D. Nadia Comăneci, decorată de președintele Klaus Iohannis chiar de ziua ei — Realitatea.NET, 2021.
  16. 1 2 3 4 5 6 7 8 Комэнеч : арх. 4 января 2023] // Киреев — Конго. — М. : Большая российская энциклопедия, 2009. — С. 718. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 14). — ISBN 978-5-85270-345-3.
  17. ↑ Комэнеч // Олимпийская энциклопедия. — М.: «Советская энциклопедия», 1980. — С. 162.
  18. 1 2 Надя Команечи: я не жалею ни о чем. Euronews (8.08.2016). әлеге чыганактан 2018-05-14 архивланган.Надя Команечи: маленькая коммунистка, которая никогда не улыбалась. DW (19.11.2014). әлеге чыганактан 2018-04-02 архивланган.
  19. ↑ Редакция газеты Собеседник. Собеседник 42-11-2012. — ЛитРес, 2017. — С. 31—. — ISBN 978-5-457-80528-6.
  20. ↑ Lafon, Lola. The Little Communist Who Never Smiled. Serpent's Tail/Profile Books. әлеге чыганактан 2018-08-22 архивланган.
  21. ↑ Gymnastics legend Nadia Comaneci wants to remind everyone she's from Romania. New York Daily News (6.08.2016). әлеге чыганактан 2016-09-15 архивланган.
  22. ↑ Olympic Champion Nadia Comaneci. әлеге чыганактан 2009-08-18 архивланган.
  23. ↑ Nadia Comăneci despre moartea tatălui său: „Este un moment deosebit de greu”. әлеге чыганактан 2019-04-10 архивланган.
  24. ↑ Ştefania Comăneci, mama Nadiei: "Sunt mândră de ea!". әлеге чыганактан 2018-12-15 архивланган.
  25. 1 2 Whatever Happened to Nadia Comăneci? 2010 елның 28 май көнендә архивланган Barbara Fisher and Jennifer Isbister, 2003, Gymnastics Greats.com
  26. ↑ Deford, Frank. «Nadia Awed Ya» 2019 елның 10 апрель көнендә архивланган. Sports Illustrated. August 2, 1976.
  27. ↑ Comăneci, p. 19.
  28. ↑ Comăneci, p. 53.
  29. ↑ The Adorable Way This Olympic Couple First Met. Oprah: Where Are They Now? (2016). әлеге чыганактан 2016-08-20 архивланган.
  30. ↑ Dodd, Marc (1.08.2008). Top Five: Teenage Sensations. Metro. әлеге чыганактан 2012-09-20 архивланган.
  31. ↑ Associated Press Athletes of the Year. MSN.com. әлеге чыганактан 2009-04-07 архивланган.
  32. ↑ Decretul nr. 250/1976 privind conferirea de distinctii ale Republicii Socialiste Romania unor sportivi, antrenori si activisti din domeniul educatiei fizice si sportului. әлеге чыганактан 2019-04-11 архивланган.
  33. ↑ Comăneci, pp. 94 and 121.
  34. ↑ Nadia Comaneci, Bart Conner Have a Boy (ингл.), PEOPLE.com (6.06.2006).
  35. ↑ Маленькие цели и большие победы Нади Команечи(үле сылтама) BBC, 24 июля 2008 (ссылка на интернет-архив).
  36. 1 2 50 stunning Olympic moments No5: Nadia Comaneci scores a perfect 10, The Guardian (14.12.2011).
  37. ↑ Ziert, Paul (2005). Still A Perfect 10. Olympic Review. әлеге чыганактан 2008-06-27 архивланган.
  38. ↑ Cousineau, Phil. The Olympic Odyssey: Rekindling the True Spirit of the Great Games(ингл.). — Quest Books, 2003. — P. 160—161. — ISBN 0835608336.
  39. ↑ «Gymnast Posts Perfect Mark» 2008 елның 22 ноябрь көнендә архивланган Robin Herman, New York Times, March 28, 1976.
  40. ↑ Within the International Federations. Olympic Review (1980). әлеге чыганактан 2010-08-08 архивланган.
  41. ↑ Comăneci, pp. 61-62.
  42. ↑ Comaneci Confirms Suicide Attempt, Magazine Says. Los Angeles Times. әлеге чыганактан 2019-03-21 архивланган.
  43. ↑ Comăneci, pp. 64-68.
  44. ↑ Comăneci, pp. 68-72.
  45. 1 2 «Nadia.» 2011 елның 11 октябрь көнендә архивланган The Epistle, (All Saints Episcopal Hospital), January 1980
  46. ↑ Distincții acordate în perioada 1991-2022. әлеге чыганактан 2021-08-02 архивланган.
  47. ↑ Comăneci Nadia. Persoane Decorate. әлеге чыганактан 2023-02-22 архивланган.

Әдәбият

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
  • Комэнеч : арх. 4 января 2023] // Киреев — Конго. — М. : Большая российская энциклопедия, 2009. — С. 718. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 14). — ISBN 978-5-85270-345-3.
  • Comăneci, Nadia. Letters to a Young Gymnast – The Art of Mentoring (ингл.). — Basic Books, 2004. — ISBN 0-465-01276-0.
Чыганак — https://tt.wikipedia.org/w/index.php?title=Надя_Комэнеч&oldid=5972828