Нәркис

Нәркис
Нәркис
Халыкара фәнни исем	Narcissus L., 1753
Таксономик ранг	ыру
Югарырак таксон	Narcisseae[d]
Таксонның халык атамасы	Narcis, 水仙属, 水仙属[…], narcis һәм narcisa
Таксономик төр	N. poeticus[d]
Нәрсәнең чыганагы	smell of narcissus flowers[d]
Төс	сары
Сурәтләнә	Narcissus ×medioluteus; Narcissus pseudonarcissus; Narcissus; Narcissus poeticus; Narcissus ×tenuior[d]
Нинди вики-проектка керә	ВикиПроект Инвазив биология[d]
GRIN URL	npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomygenus.aspx?id=7979
PAEnflowered taxon URL	paenflowered.org/apgii/asparagales/alliaceae/narcissus
	Нәркис Викиҗыентыкта

Нәркис (лат. Narcissus) — амариллислылар семьялыгына керүче күпъеллык берөлешле үсемлекләр ыругы. Ул иң иртә чыгучы, язгы чәчәкләр вәкиле булып тора. Европаның көньяк өлешендә үсә торган 60 төре билгеле. Нәркисләрне Япония, Кытай, Төньяк һәм урта Европада, Көньяк Европа, Кавказ һәм Урта диңгез буйларында очратырга мөмкин.

Ботаник тасвирлама

Биеклеге 60 смга җитә торган үләнчел үсемлекләр. Эре ак яки сары, 6 см диаметрлы чәчәкләре яфраксыз сабакларда берешәрләп яки чук кебек урнашалар. Тыгыз суганчалары һәм тасмасыман яфраклары бар. Чәчәкләре алты таҗ белән уратып алынган була. Үзәгендә кыңгырауны хәтерләүче таң урнаша. Серкәлекләре алты. Җимшәне аскы. Җимеше - өч оялы тартмачык. Орлыклары берничә яки күп. Алар шарсыман формада, аксымга бай.

Ыругның бөтен төрләре дә агулы, нарциссин дип аталучы алкалоид эшләп чыгаралар. Бу семьялыктагы башка үсемлекләр кебек үк, нәркиснең чәчәкләре көчле татлы искә ия. Халык этимологиясенә караганда, "нәркис" сүзе "наркоз" сүзе белән тамырдаш ^[9] (бор. грек. νάρκη — «катып калу», «көзән җыеру»). Роберт Бекес хезмәтләренә караганда, νάρκισσος («наркиссос») сүзе юнаннарга кадәрге тамырга карый.

Борынгы заманнан ук нәркис эфир мае парфюмериядә кулланыла, аның турында Диоскорид искә ала. Арзанлы синтетик ароматизаторлар барлыкка килү сәбәпле, хәзер ул кулланылмый диярлек.

Декоратив чәчәк, бигрәк тә яз ахырында–җәй башында аның белән төрле җирләрне бизиләр. Бу матур үсемлекнең иң беренче вәкилләре кар эрү белән чәчәк ата башлыйлар. Аларның таҗлары ак төстә була. Тиздән аларга алмашка эре чәчәкле матуррак сортлар килә.

Нәркис төрләре

Хәзерге вакытта нәркиснең утыз меңнән артык сорты бар. Алар 13 төркемгә җыелалар, ләкин аларның берсе генә табигый булып тора. Калганнары гибридлар. Кешеләр үсемлекләрнең яңа сортларын чыгарырга өйрәнгәнче, нарцисслар бары тик ак һәм сары төсләрдә генә булганнар. Хәзер эшләр башкача тора, гибридлар стандартлардан башлап кремлы төсләргә кадәр ия. Чәчәк ату вакытында төсен үзгәртә торган сортлар да бар. Һәр төрнең конкрет билгеләнеше бар. Кайсысыдыр чәчәк бәйләмнәре өчен махсус чыгарылган, кайсысыдыр кыш көне чәчәк ату өчен. Аерым декоратив сортлар да бар, алар белән бакчаларны бизиләр.

Мифология

Бу чәчәк белән бәйле легендалар һәм мифлар да бар. Мисал өчен, бер грек мифында Нәркис исемле егет турында сөйләнә. Ул егет инештәге үз чагылышыннан күз ала алмаган һәм чәчәккә әверелгән.

Таксономия

Нәркис ыругы төрләре 54 беренчел һәм 59 гибридоген үсемлекне үз эченә ала:

Narcissus abscissus (Haw.) Schult. & Schult.f.
Narcissus albicans (Haw.) Spreng.
Narcissus albimarginatus D.Müll.-Doblies & U.Müll.-Doblies
Narcissus arundanus Fern.Casas
Narcissus assoanus Dufour ex Schult. & Schult.f.
Narcissus asturiensis (Jord.) Pugsley
Narcissus atlanticus Stern
Narcissus broussonetii Lag.
Narcissus bulbocodium L.
Narcissus calcicola Mendonça
Narcissus cantabricus DC.
Narcissus cavanillesii Barra & G.López
Narcissus cernuus Salisb.
Narcissus confusus Pugsley
Narcissus cuatrecasasii Fern.Casas
Narcissus cyclamineus DC.
Narcissus dubius Gouan
Narcissus elegans (Haw.) Spach
Narcissus flavus Lag.
Narcissus foliosus (Maire) Fern.Casas
Narcissus gaditanus Boiss. & Reut.
Narcissus gadorensis Fern.Casas
Narcissus gigas (Haw.) Steud.
Narcissus hedraeanthus (Webb & Heldr.) Colmeiro
Narcissus hesperidis Fern.Casas
Narcissus hispanicus Gouan
Narcissus iohannis Fern.Casas
Narcissus jacetanus Fern.Casas
Narcissus jeanmonodii Fern.Casas
Narcissus jonquilla L.
Narcissus lusitanicus Dorda & Fern.Casas
Narcissus magni-abilii Fern.Casas
Narcissus malacitanus Fern.Casas
Narcissus moleroi Fern.Casas
Narcissus munozii-garmendiae Fern.Casas
Narcissus nevadensis Pugsley
Narcissus nivalis Graells
Narcissus obesus Salisb.
Narcissus obsoletus (Haw.) Spach
Narcissus occasus Fern.Casas
Narcissus papyraceus Ker Gawl.
Narcissus piifontianus Fern.Casas
Narcissus poeticus L. — Ак нәркис
Narcissus primigenius (Fern.Suárez ex M.Laínz) Fern.Casas & Laínz
Narcissus pseudonarcissus L. — Сары нәркис
Narcissus romieuxii Braun-Blanq. & Maire
Narcissus rupicola Dufour
Narcissus scaberulus Henriq.
Narcissus serotinus L.
Narcissus supramontanus Arrigoni
Narcissus tazetta L.
Narcissus tingitanus Fern.Casas
Narcissus triandrus L.
Narcissus viridiflorus Schousb.

Гибридоген төрләр

Narcissus ×abilioi Fern.Casas [= Narcissus bulbocodium × Narcissus flavus]
Narcissus ×aedoi Fern.Casas [= Narcissus pseudonarcissus subsp. leonensis × Narcissus triandrus]
Narcissus ×alejandrei Fern.Casas [= Narcissus gigas × Narcissus jacetanus subsp. vasconicus]
Narcissus ×alentejanus Fern.Casas [= Narcissus cavanillesii × Narcissus serotinus]
Narcissus ×alleniae Donn.-Morg. [= Narcissus obsoletus × Narcissus viridiflorus]
Narcissus ×aloysii-villarii Fern.Casas [= Narcissus pseudonarcissus subsp. moschatus × Narcissus jacetanus]
Narcissus ×andorranus Fern.Casas [= Narcissus pseudonarcissus subsp. nobilis × Narcissus poeticus]
Narcissus ×bakeri K.Richt. [= Narcissus bulbocodium × Narcissus pseudonarcissus]
Narcissus ×boutignyanus Philippe [= Narcissus moleroi × Narcissus poeticus]
Narcissus ×brevitubulosus A.Fern. [= Narcissus asturiensis × Narcissus nivalis]
Narcissus ×buxtonii K.Richt. [= Narcissus abscissus × Narcissus assoanus]
Narcissus ×caramulensis P.Ribeiro [= Narcissus bulbocodium × Narcissus cyclamineus]
Narcissus ×cardonae Lloret & Fern.Casas [= Narcissus dubius × Narcissus tazetta]
Narcissus ×carringtonii Rozeira [= Narcissus cernuus × Narcissus scaberulus]
Narcissus ×cazorlanus Fern.Casas [= Narcissus hedraeanthus × Narcissus triandrus]
Narcissus ×chevassutii Fern.Casas [= Narcissus serotinus × Narcissus tazetta]
Narcissus ×christianssenii A.Fern. [= Narcissus rupicola × Narcissus triandrus]
Narcissus ×compressus Haw. [= Narcissus jonquilla × Narcissus tazetta]
Narcissus ×confinalensis Uribe-Ech. & Urrutia [= Narcissus asturiensis × Narcissus primigenius]
Narcissus ×dordae Fern.Casas [= Narcissus abscissus × Narcissus pseudonarcissus subsp. pallidiflorus]
Narcissus ×felineri Fern.Casas [= Narcissus bulbocodium × Narcissus primigenius]
Narcissus ×fosteri Lynch [= Narcissus gigas × Narcissus triandrus]
Narcissus ×georgemawii Fern.Casas [= Narcissus elegans × Narcissus viridiflorus]
Narcissus ×gredensis Fern.Casas [= Narcissus bulbocodium × Narcissus rupicola]
Narcissus ×hannibalis A.Fern. [= Narcissus hispanicus × Narcissus triandrus]
Narcissus ×incomparabilis Mill. [= Narcissus hispanicus × Narcissus poeticus]
Narcissus ×incurvicervicus Barra & G.López [= Narcissus cernuus × Narcissus flavus]
Narcissus ×infundibulum Poir. [= Narcissus abscissus × Narcissus jonquilla]
Narcissus ×javieri (A.Fern.) Fern.Casas [= Narcissus magni-abilii × Narcissus nivalis]
Narcissus ×libarensis Sánchez García & Mart.Ort. [= Narcissus cuatrecasasii × Narcissus papyraceus]
Narcissus ×litigiosus Amo [= Narcissus cantabricus subsp. monophyllus × Narcissus cernuus]
Narcissus ×maginae Fern.Casas & Susanna [= Narcissus cuatrecasasii × Narcissus triandrus]
Narcissus ×magnenii Rouy [= Narcissus assoanus × Narcissus tazetta]
Narcissus ×martinoae Nava & Fern.Casado [= Narcissus asturiensis × Narcissus pseudonarcissus subsp. pallidiflorus]
Narcissus ×medioluteus Mill. [= Narcissus poeticus × Narcissus tazetta]
Narcissus ×montserratii Fern.Casas & Rivas Ponce [= Narcissus abscissus × Narcissus poeticus]
Narcissus ×nutans Haw. [= Narcissus jonquilla × Narcissus triandrus]
Narcissus ×odorus L. [= Narcissus jonquilla × Narcissus pseudonarcissus]
Narcissus ×oiarbidei Fern.Casas & Uribe-Ech. [= Narcissus assoanus × Narcissus jacetanus]
Narcissus ×paivae (A.Fern.) Fern.Casas [= Narcissus asturiensis × Narcissus magni-albii]
Narcissus ×perangustus Fern.Casas [= Narcissus obsoletus × Narcissus serotinus]
Narcissus ×perezlarae Font Quer [= Narcissus cavanillesii × Narcissus obsoletus]
Narcissus ×poculiformis Salisb. [= Narcissus dubius × Narcissus pseudonarcissus subsp. moschatus]
Narcissus ×ponsii-sorollae Fern.Casas [= Narcissus assoanus × Narcissus cernuus]
Narcissus ×pravianoi Fern.Casas [= Narcissus primigenius × Narcissus triandrus]
Narcissus ×pugsleyi Fern.Casas [= Narcissus assoanus × Narcissus pseudonarcissus subsp. moschatus]
Narcissus ×pujolii Font Quer [= Narcissus assoanus × Narcissus papyraceus subsp. panizzianus]
Narcissus ×rafaelii Patino & Uribe-Ech. [= Narcissus assoanus × Narcissus confusus]
Narcissus ×rogendorfii Batt. & Trab. [= Narcissus elegans × Narcissus tazetta]
Narcissus ×romoi Fern.Casas [= Narcissus cantabricus × Narcissus flavus]
Narcissus ×rupidulus Fern.Casas & Susanna [= Narcissus cernuus × Narcissus rupicola]
Narcissus ×somedanus Fern.Casado, Nava & Suárez Pérez [= Narcissus asturiensis × Narcissus triandrus]
Narcissus ×susannae Fern.Casas [= Narcissus bulbocodium × Narcissus triandrus]
Narcissus ×taitii Henriq. [= Narcissus cernuus × Narcissus pseudonarcissus]
Narcissus ×tenuior Curtis [= Narcissus jonquilla × Narcissus poeticus]
Narcissus ×tortifolius Fern.Casas [= Narcissus gaditanus × Narcissus papyraceus subsp. panizzianus]
Narcissus ×tuckeri Barra & G.López [= Narcissus flavus × Narcissus hedraeanthus]
Narcissus ×urrutiae Fern.Casas & Uribe-Ech. [= Narcissus munozii-garmendiae × Narcissus rupicola]
Narcissus ×xaverii Nava & Fern.Casado [= Narcissus gigas × Narcissus pseudonarcissus subsp. pallidiflorus]

Әдәбият

Чопик В.И. Ачык грунт өчен СССР үләнчел декоратив үсемлекләре. 2 томда / Н. А. Аврорин. — Л.: Наука, Лен. отд., 1977. — Т. 1. — С. 106—111.
Е. Н. Зайцева, Е. Т. Новикова. Интродукция нарциссов // Интродукция и приемы культуры цветочно-декоративных растений. — М.: Наука, 1997. — 168 с.
В. Чуб. Махровые нарциссы. // Цветоводство. — № 3. — май/июнь 2007.
Нарцисс, растения из семейства амариллевых // Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге: 86 томда (82 том һәм 4 өстәмә). Санкт-Петербург: 1890—1907.

Сылтамалар

Карьянова И.. Нарциссы: выкопка, хранение, распространенные заболевания и вредители.
Путеводитель по нарциссам. Александров К., On-line газета «Академия садовода»
B. J. M. Zonneveld (2008). The systematic value of nuclear DNA content for all species of Narcissus L. (Amaryllidaceae).

Тышкы сылтамалар

Искәрмәләр

1 2 Линней К. Genera plantarum eorumque characteres naturales, secundum numerum figuram, situm, & proportionem omnium fructificationis partium — 5 — Стокгольм: 1754. — doi:10.5962/BHL.TITLE.746
https://wikidata.org/wiki/Track:Q1754https://wikidata.org/wiki/Track:Q1043https://wikidata.org/wiki/Track:Q40975586
↑ Linnaeus C. Species Plantarum: Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas — 1753.
https://wikidata.org/wiki/Track:Q21856106https://wikidata.org/wiki/Track:Q1043https://wikidata.org/wiki/Track:Q21856050
↑ Nederlands Soortenregister
https://wikidata.org/wiki/Track:P3405https://wikidata.org/wiki/Track:Q2246990
↑ Flora Reipublicae Popularis Sinicae, volume 16(1) / мөхәррир П. Цзянь, C. T. Ting — 1985.
https://wikidata.org/wiki/Track:Q21610767https://wikidata.org/wiki/Track:Q21522764https://wikidata.org/wiki/Track:Q5862814https://wikidata.org/wiki/Track:Q112869390
↑ 彭莳嘉, 罗源, 蔡宏宇 et al. 全球变化情景下的中国木本植物受威胁物种名录, A new list of threatened woody species in China under future global change scenarios // 生物多样性 — 2022. — ISSN 1005-0094 — doi:10.17520/BIODS.2021459
https://wikidata.org/wiki/Track:Q27721235https://wikidata.org/wiki/Track:Q113193719
↑ 刘冰 (Bing Liu), 叶建飞 (Jianfei Ye), 刘夙 (Su Liu) et al. Families and genera of Chinese angiosperms: a synoptic classification based on APG III, 中国被子植物科属概览: 依据APG III系统 // 生物多样性 — 2015. — 7 — ISSN 1005-0094 — doi:10.17520/BIODS.2015052
https://wikidata.org/wiki/Track:Q27721235https://wikidata.org/wiki/Track:Q56910515
↑ 肖翠, 刘冰, 吴超然 et al. 北京维管植物编目和分布数据集, A dataset on inventory and geographical distributions of vascular plants in Beijing, China // 生物多样性 — 2022. — ISSN 1005-0094 — doi:10.17520/BIODS.2022064
https://wikidata.org/wiki/Track:Q113396612https://wikidata.org/wiki/Track:Q27721235
↑ GRIN үсемлекләр таксономиясе
https://wikidata.org/wiki/Track:P1421https://wikidata.org/wiki/Track:Q19576476
↑ Нескучная латынь (ru) // Журнал «Наука и жизнь». — 2009. — № 5.

[_8c1a4b5ae26a638b-1] 1 2 Линней К. Genera plantarum eorumque characteres naturales, secundum numerum figuram, situm, & proportionem omnium fructificationis partium — 5 — Стокгольм: 1754. — doi:10.5962/BHL.TITLE.746
https://wikidata.org/wiki/Track:Q1754https://wikidata.org/wiki/Track:Q1043https://wikidata.org/wiki/Track:Q40975586

[_41deba8b4f1af46c-2] Linnaeus C. Species Plantarum: Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas — 1753.
https://wikidata.org/wiki/Track:Q21856106https://wikidata.org/wiki/Track:Q1043https://wikidata.org/wiki/Track:Q21856050

[_b2fc7e53b99675ba-3] Nederlands Soortenregister
https://wikidata.org/wiki/Track:P3405https://wikidata.org/wiki/Track:Q2246990

[_2b41fedf604678b2-4] Flora Reipublicae Popularis Sinicae, volume 16(1) / мөхәррир П. Цзянь, C. T. Ting — 1985.
https://wikidata.org/wiki/Track:Q21610767https://wikidata.org/wiki/Track:Q21522764https://wikidata.org/wiki/Track:Q5862814https://wikidata.org/wiki/Track:Q112869390

[_d20c4d15b4d445a0-5] 彭莳嘉, 罗源, 蔡宏宇 et al. 全球变化情景下的中国木本植物受威胁物种名录, A new list of threatened woody species in China under future global change scenarios // 生物多样性 — 2022. — ISSN 1005-0094 — doi:10.17520/BIODS.2021459
https://wikidata.org/wiki/Track:Q27721235https://wikidata.org/wiki/Track:Q113193719

[_13585b86c5a0faf9-6] 刘冰 (Bing Liu), 叶建飞 (Jianfei Ye), 刘夙 (Su Liu) et al. Families and genera of Chinese angiosperms: a synoptic classification based on APG III, 中国被子植物科属概览: 依据APG III系统 // 生物多样性 — 2015. — 7 — ISSN 1005-0094 — doi:10.17520/BIODS.2015052
https://wikidata.org/wiki/Track:Q27721235https://wikidata.org/wiki/Track:Q56910515

[_8e68bf909a35cb7d-7] 肖翠, 刘冰, 吴超然 et al. 北京维管植物编目和分布数据集, A dataset on inventory and geographical distributions of vascular plants in Beijing, China // 生物多样性 — 2022. — ISSN 1005-0094 — doi:10.17520/BIODS.2022064
https://wikidata.org/wiki/Track:Q113396612https://wikidata.org/wiki/Track:Q27721235

[_2495d64894f60d8d-8] GRIN үсемлекләр таксономиясе
https://wikidata.org/wiki/Track:P1421https://wikidata.org/wiki/Track:Q19576476

[9] Нескучная латынь (ru) // Журнал «Наука и жизнь». — 2009. — № 5.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

Сүзлекләр һәм энциклопедияләр	Зур каталон · Брокгаузның һәм Ефронның · Кечкенә Брокгаузның һәм Ефронның · Яңа · Британника (11-th) · Британника (онлайн)
Норматив контроль	LNB: 000070129 · NKC: ph520048