Новосибирск

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Новосибирск latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Новосибирск
рус. Новосибирск
Байрак[d]
Flag of Novosibirsk.svgCoat of Arms of Novosibirsk.svg
Сурәт
Нигезләнү датасы 1893
Рәсми исем Новосибирск, Ново-Николаевск, Ново-Николаевский, Александровский һәм Новая деревня
Дөнья кисәге Азия
Дәүләт Flag of Russia.svg Россия
Нәрсәнең башкаласы Новосибирск өлкәсе, Себер федераль округы, Навасебер районы[d], Новосибирский округ[d], Көнбатыш Себер крае[d], Новониколаевский уезд[d] һәм Новониколаевская губерния[d]
Административ-территориаль берәмлек Новосибирск өлкәсе
Диңгез, күл яки елга эчендә яки янында урнашуы Об һәм Иня[d]
Хөкүмәт башлыгы Анатолий Локоть[d]
Халык саны 1 602 915 кеше кеше (2017)[1]
Административ бүленеше Новосибирскиның Дзержинский районы, Новосибирскиның Тимер юл районы, Новосибирскиның Ельцовка арты районы, Новосибирскиның Калинин районы, Новосибирскиның Киров районы, Новосибирскиның Ленин районы, Новосибирскиның Октябрь районы, Новосибирскиның Беренче Май районы, Новосибирскиның Совет районы һәм Новосибирскиның Үзәк районы
Диңгез дәрәҗәсе өстендә биеклек 150 метр
Сәгать поясы UTC+07:00, Омск вакыты[d] һәм Краснаяр вакыты[d][2]
Кардәш шәһәр Саппоро, Варна[d], Минск, Теҗон, Миннеаполис, Омск[3], Красноярск, Ларнака[d][4] һәм Ирәван
ХФӘ билгесе [nəvəsʲɪˈbʲirsk]
Мәйдан 505,6 км²
Почта индексы 630000 һәм 630992
Рәсми веб-сайт новосибирск.рф
Коллаж
Җирле телефон коды 383
Монда җирләргәннәр төркеме [d]
Commons-logo.svg Новосибирск Викиҗыентыкта

Новосиби́рск (1926 елга кадәр — Новоникола́евск, себ.тат. Тарлан-тора) — халык саны буенча Русиянең өченче, ә Русиянең Азия өлешендә беренче шәһәре, Новосибирск өлкәсенең һәм Себер федераль округынең үзәге.

2020 елның 2 июленнән«Хезмәт даны шәһәре»[5].

Халык саны — 1 473 737 кеше.[6]

География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Новосибирск Көнбатыш Себер тигезлегендә, Об елгасы өстендә, Мәскәүдән 3191 километрга көнчыгышрак урнаша. Об елгасы шәһәрне ике өлешенә бүлә. Шәһәрдә Новосибирск ГЭСы плотинасы урнаша.

Новосибирскидан башка шәһәрләр кадәр ераклыгы (автоюллар буенча)
Тубыл ~ 1383 км Тум ~ 236 км
Куйбышев ~ 342 км
Омск ~ 663 км
Чиләбе ~ 1606 км
Мәскәү ~ 3355 км
Җилләр розасы
Кемерово ~ 274 км
Красноярск ~ 789 км
Иркутск ~ 1845 км
Чита ~ 2963 км
Казакстан байрагы Павлодар ~ 589 км
Казакстан байрагы Экибастуз ~ 725 км
Казакстан байрагы Нурсолтан ~ 996 км
Барнавыл ~ 244 км
Казакстан байрагыСимәй ~ 714 км
Казакстан байрагы Өскемен ~ 750 км
Новокузнецк ~ 404 км
Горно-Алтайск ~ 466 км
Абакан ~ 885 км

Сәгать поясы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Map of Russia - Moscow time zone.svg

1920-елларда шәһәрнең сулъягы һәм уңъягы төрле сәгать поясларда урнашканнар. Новосибирск халыкара стандарт буенча Omsk Time Zone (OMST) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +7:00 гә тигез.

Климат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Шәһәр климаты — континенталь.

  • Уртача еллык температура — 1,8 °C
  • Уртача еллык җил тизлеге — 4,0 м/с
  • Уртача еллык һава дымлылыгы — 75%
Новосибирск климаты
Күрсәткеч Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек
Абсолют максимум, °C 4,1 5,5 14,4 26,8 36,1 37,2 35,0 35,2 36,0 27,2 11,5 5,0
Уртача максимум, °C −12,2 −9,8 −2,1 7,8 18,4 22,9 25,0 22,4 15,6 7,2 −3,7 −10,1
Уртача температура, °C −16,1 −14,3 −7 2,3 11,7 16,8 19,2 16,5 10,1 2,9 −7,1 −13,9
Уртача минимум, °C −19,6 −17,9 −11,1 −2 6,0 11,4 14,1 11,5 5,9 −0,3 −10 −17,5
Абсолют минимум, °C −51,1 −45 −32,8 −27,2 −11,1 −2,2 2,2 −2 −6,3 −25 −41,3 −49,5
Явым-төшем нормасы, мм 26 15 17 28 34 50 72 49 42 46 38 31
Чыганак: Погода и климат

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Александр Невский кафедраль соборы, 1899

Новосибирск 1893 елда Себер аша магистраль төзү вакытында Об елгасы аша тимер юл күпере төзелеше аркасында Новая Деревня бистәсе буларак нигезләнә.

1894 елда бистәгә рус императоры Александр III (18541893) хөрмәтенә Александровский исеме бирелә. 1895 елда Александровский бистәсенә Николай II хөрмәтенә Ново-Николаевский дип исемләнә.

1903 елда Ново-Николаевский өяз үзәге булмаган Новониколаевск шәһәренә үзгәртеп корыла. Шул вакытта Русия империясендә ике Николаевск булган: Амур елгасы тамагында (хәзер Николаевск-на-Амуре) һәм Самар губернасында (хәзер Пугачёв шәһәре); алар белән бутамаска өчен шәһәр исеменә Ново- алкушымчасы өстәлә.

1917 елданТум губернасы Новониколаевск өязе үзәге. 1919 елның 23 декабрьдә Новониколаевскка Тумдан Тум губернасы үзәге күчерелә (1920 елның 14 мартына кадәр). 1920 елның 13 июненнән — Новониколаевск губернасы үзәге.

1925 елда шәһәргә Новосибирск исеме кушыла.

19251930 елларда — Себер крае үзәге, 1930 елданКөнбатыш Себер крае үзәге, 1937 елданНовосибирск өлкәсе үзәге.

Эчке буленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Космостан күренеше

Новосибирск 10 районына бүленә:

  1. Дзержинский районы
  2. Тимер юл районы
  3. Ельцовка арты районы
  4. Калинин районы
  5. Киров районы
  6. Ленин районы
  7. Октябрь районы
  8. Беренче Май районы
  9. Совет районы
  10. Үзәк районы

Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1897[7] 1926[7] 1931[7] 1939[7] 1959[8] 1970[9] 1979[10] 1989[11] 2002[12] 2010[6]
~10 000 ~117 900 ~180 100 ~404 000 885 045 1 160 963 1 312 480 1 436 516 1 425 508 1 473 737

Милли состав (2002): руслар — 95,9%, украиннар — 1,3%, алманнар — 0,9%, татарлар — 0,8%.[13]

Агломерация[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Новосибирск агломерациясе — халык саны буенча Русиянең җиденче агломерация (~ 1,9 млн кеше, 2012). Агломерациядә Новосибирск өлкәсе халкының 2/3 өлеше, Себер федераль округы халкының 9,95% өлеше тора. Аның беренче поясына Новосибирск һәм Бердск шәһәрләре, Кольцово һәм Краснообск штб-лары керәләр; икенче поясына Искитим шәһәрәре, Новосибирск районы һәм ул белән чиктәш районнарының өлеше керәләр.

Югары уку йортлары[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Новосибирск дәүләт университеты
  • Новосибирск дәүләт техник университеты
  • Новосибирск дәүләт икътисад һәм идарә итү университеты
  • Себер кулланучылар кооперациясе университеты
  • Новосибирск дәүләт аграр университеты
  • Новосибирск дәүләт медицина университеты
  • Новосибирск дәүләт педагогика университеты
  • Новосибирск дәүләт архитектура һәм төзелеш университеты
  • Себер дәүләт элемтә юллары университеты
  • Себер дәүләт телекоммуникация һәм информатика университеты
  • Новосибирск дәүләт су транспорты академиясе
  • Новосибирск дәүләт архитектура һәм сәнгать академиясе
  • Себер финанслар һәм банк эшләре академиясе
  • Себер дәүләт геодезия академиясе

һәм башкалар

Танылган шәхесләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Моны да карагыз[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar
  2. Федеральный закон от 03.07.2016 № 271-ФЗ — 2016.
  3. http://admomsk.ru/web/en/city/international/russian#novosibirsk
  4. Twinnings of Larnaka
  5. Указ о присвоении почётного звания Российской Федерации «Город трудовой доблести»
  6. 6,0 6,1 http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 http://www.mojgorod.ru/novosib_obl/novosibirsk/index.html
  8. 1959 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  9. 1970 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  10. 1979 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  11. 1989 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  12. 2002 елгы Бөтенрусия җанисәбе. РФ, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  13. http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml#userMessages