Одесса

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Одесса latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Одесса
Одеса һәм Одесса
Флаг Одессы[d]
Flag of Odessa.svgCoat of Arms of Odessa.svg
Odessa logo.svg
Opera-Theater-aerial-2.jpg
Нигезләнү датасы 2 сентябрь 1794
Рәсми исем Одеса һәм Одесса
Дөнья кисәге Аурупа
Дәүләт Flag of Ukraine.svg Украина
Нәрсәнең башкаласы Әдис өязе[d], Әдис губернасы[d], Әдис өлкәсе һәм Әдис бүлгесе[d]
Административ-территориаль берәмлек Әдис өлкәсе, Әдис бүлгесе[d], Әдис өязе[d] һәм Украин Сәвит Сатсиялислар Җөмһүрияте
Диңгез, күл яки елга эчендә яки янында урнашуы Кара диңгез һәм Одесский залив[d]
Хөкүмәт башлыгы Геннадий Труханов[d]
Канунбирү органы Одесский городской совет[d]
Халык саны 1 010 783 кеше кеше (2017)[1]
Диңгез дәрәҗәсе өстендә биеклек 40 ± 1 митер
Сәгать поясы UTC+03:00 һәм UTC+02:00
Кардәш шәһәр Искәндәрия[d][2], Балтимор[3], Луҗ[4][5], Сплит[6], Расту, Ирәван[7], Йокоһама[8], Варна[d][9], Хайфа[d][10], Клайпеда[11][12], Рош-ха-Аин[d][13], Ван[d], Ираклион[d], Регенсбург[14], Җенова[15][16], Грозный, Гданьск[17][18], Марсель[19], Минск[20], Валенсия, Хуши[d], Күстәнҗә[21], Кишенәү[22], Санкт-Петербург, Ванкувер[23], Liverpul[24], Вальпараисо[25], Оулу[26], Таганрог, Җиддә[d], Брест[27], Җенова[d], Ларнака[d][28][29], Nicosia Municipality[d][30][31], Сегед[32][33][34], Виянә[35], Варшау[36], Тбилиси[37], Таллин[38], Чиңдау[39], Пирей[d][40], Нинбо[d][41], Марракеш[d][42], Кәлкүттә[43] һәм Истанбул[44]
Чиктәш дәүләтләр Чорноморск, Беляевский район[d], Овидиопольский район[d] һәм Лиманский район[d]
Алыштырган Хаҗибәй
Бүләкләр
Мәйдан 236,9 км²
Пучты индыксы 65000–65480
Рәсми веб-сайт omr.gov.ua
UKR Odessa map.svg
Location Map of Odessa.png
Odessa-Montage-2016.png
Беренче язма телгә алу 1415
Җирле телефон коды 048
Код Еврейской энциклопедии 13047
Нумир тамгасы куды BH һәм НН / 16
Монда җирләргәннәр төркеме Категория:Похороненные в Одессе[d]
Бу якта төшерелгән фильмнар төркеме Category:Films shot in Odessa[d]
Викискладта карталар төркеме Category:Maps of Odessa[d]
Commons-logo.svg Odessa Викиҗыентыкта

Әдис яки тарихи татар исеме Хаҗибәй (укр. Одеса) — Украинада урнашкан шәhәр. Әдис өлкәсенең үзәге. Украинаның икътисади, мәдәни, сәяси үзәкләренең берсе.

Әдис турында беренче мәгълүматлар 1415 елга сылтый. Бу вакытта аның урынында Хаҗибәй дигән татар авылы була.

География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Әдис Кара диңгезнең Әдис култыгы ярында, Киевтан 446 километр көньяк-көнбатышрак урнашкан.

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

XIV гасырда Алтын Урдада Туктамыш ханы идарә иткән чорында Хаҗибәй таш кирмәне төзелгән. Татарлар Хаҗибәй кирмәнен Алтын Урданың әһәмиятле көнбатыш порты һәм сәүдә ноктасы буларак кулланганннар.

Низаглашу чорында Хаҗибәйдә качкан татар морзалары сыенганнар, соңрак ул Нугай урдасы бер үзәгенә әверелгән.

Татарча караш буенча Хаҗибәйне татарлар нигезләгән булып чыга һәм атамасы да Алтын Урда бәе (бәге) Хаҗига барып тоташа.

Витовт идарә иткән чорда Хаҗибәй кирмәне Бөек Литва кенәзлегенә күчә. Соңрак XV гасырда Госман империясе эченә керә. 

1778 елда урыслар Кырым ханлыгын басып алып, күп кенә Госман империясенә бәйле татар җирләрен яулыйлар, шул исәптән Хәҗибәй кирмәне. Урыслар, аны басып алып, аны үзләрнең көньяктагы таяныч пунктына әйләндергәннәр. 1794 елдан шәһәр, 1795 елда рәсми рәвештә Әдис исемен алган. 1941 елда Әдисне алманнар тарфыннан басып алынган. 1944 елның 10 апрельдә азат ителгән. 1965 елда Әдискә каһарман-шәһәр исеме бирелгән.

Климат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Әдис климаты
Күрсәткеч Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
Абсолют максимум, °C 15,1 18,6 24,1 29,4 33,3 35,6 39,3 38,0 32,4 30,5 26,0 16,3 39,3
Уртача максимум, °C 2,2 2,7 6,6 13,0 19,5 24,0 27,0 26,5 21,0 15,0 8,4 3,7 14,1
Уртача температура, °C −0,5 −0,2 3,5 9,4 15,6 20,0 22,6 22,3 17,2 11,6 5,7 1,1 10,7
Уртача минимум, °C −2,8 −2,6 1,0 6,6 12,1 16,3 18,5 18,2 13,5 8,6 3,2 −1,2 7,6
Абсолют минимум, °C −26,2 −28 −16 −5,9 0,3 5,2 7,5 7,9 −0,8 −13,3 −14,6 −19,6 −28
Явым-төшем нормасы, мм 34 37 32 27 36 49 45 38 43 34 41 35 451
Чыганак: Погода и климат

Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1897[45] 1959[46] 1970[47] 1979[48] 1989[49] 2001[50]
403 815 667 182 891 546 1 046 133 1 115 371 1 029 049

Милли состав (2001): украиннар — 61,6 %, урыслар — 29,0 %, болгарлар — 1,3 %, яһүдләр — 1,2 %.

Эчке бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. Киев районы
  2. Малиновский районы
  3. Диңгез буе районы
  4. Суворов районы

Шәһәрдә туганнар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. http://od.ukrstat.gov.ua/arh/demogr/demogr1_01_2017.htm
  2. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/aleksandriya-egipet/
  3. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/baltimor-ssha/
  4. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/lodz-polsha/
  5. https://uml.lodz.pl/dla-mieszkancow/o-miescie/wspolpraca-z-zagranica/odessa/
  6. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/split-horvatiya/
  7. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/erevan-armeniya/
  8. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/iokogama-yaponiya/
  9. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/varna-bolgariya/
  10. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/hayfa-izrail/
  11. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-partneri/klaypeda-litva/
  12. https://www.klaipeda.lt/lt/meras/miestai-partneriai/odesa-ukraina/3518
  13. http://www.rosh-haayin.muni.il/html5/web/2249/פרוטוקול%20ישיבת%20מליאת%20המועצה%20מן%20המניין%20מס%60%2032-12%2002.08.10.pdf
  14. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/regensburg-germaniya/
  15. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/genuya-italiya/
  16. http://www.comune.genova.it/content/odessa
  17. https://www.gdansk.pl/urzad-miejski/biuro-prezydenta/odessa-ukraina,a,1657
  18. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-partneri/gdansk-polsha/
  19. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/marsel-franciya/
  20. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-partneri/minsk-belarus/
  21. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/konstanca-ruminiya/
  22. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/kishineu-moldova/
  23. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/vankuver-kanada/
  24. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/liverpul-velikobritaniya/
  25. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-partneri/valparaiso-chili/
  26. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/oulu-finlyandiya/
  27. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-partneri/brest-belarus/
  28. Twinnings of Larnaka
  29. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-partneri/larnaka-kipr/
  30. Διδυμοποιήσεις με Δήμους
  31. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/nikosiya-kipr/
  32. https://www.szegedvaros.hu/aranyoldalak/odessza-ukrajna/
  33. http://szegedtourism.hu/hu/odessza-ukrajna/
  34. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/seged-vengriya/
  35. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-partneri/vena-avstriya/
  36. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-partneri/varshava-polsha/
  37. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-partneri/tbilisi-gruziya/
  38. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-partneri/tallinn-estoniya/
  39. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/cindao-kitay/
  40. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/pirey-greciya/
  41. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-partneri/ninbo-kitay/
  42. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-partneri/marrakesh-korolevstvo-marokko/
  43. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/kolkata-indiya/
  44. https://omr.gov.ua/ua/international/goroda-pobratimi/stambul-turciya/
  45. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1665
  46. http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php
  47. http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg2.php
  48. http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg2.php
  49. http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php
  50. http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/total_population/structure_population/sel_1/?box=1.1W&k_t=51&rn=51101&id=&botton=cens_db