Ориноко

Ориноко
Кушыла:	Атлантик океан
Кушылдыгы	Вентуари[d], Каура (река)[d], Карони[d], Мета[d], Гуавьяре[d], Апуре[d], Араука, Вичада[d], Capanaparo River[d], Tomo River[d], Cinaruco River[d], Atabapo[d], Río Parguaza[d], Aro River[d], Río Cuchivero[d], Cunucunuma River[d], Ocamo River[d], Manaviche River[d], Mavaca River[d], Padamo River[d], Río Suapure[d], Iyagüey River[d], Río Iguapo[d], Jenita River[d], Putaco River[d], Sipapo River[d], Río Ugueto[d], Yagua River[d], Río Villacoa[d], Río Polonia[d], Río Castillal[d], Río El Corozo[d], Río Culebra[d], Río El Limón[d], Río Pavón[d], Río Maniapure[d], Río Morrocoy[d], Río Tortuguita[d] һәм Río Matajey[d]
Су җыю бассейны	бассейн Ориноко[d]
Объектның бассейны илләре	Венесуэла һәм Колумбия
Су чыгымы	30 000 м³/с
Бассейн мәйданы	989 000 км²
Дәүләт	Венесуэла  Колумбия
Озынлык	2140 km
Бассейн категориясе	[d]
Ориноко Викиҗыентыкта

һәм

Ориноко (исп. Río Orinoco) — Көньяк Америкадагы елга, нигездә Венесуэла аша ага һәм Атлантик океанга коя. Озынлыгы 2740 километр.

Этимология

Таманук кабиләсе индеецлары телендә Ориноко — «зур елга».

Тарих

Ориноко ярларында борынгыдан ук бик күп петроглифлар калдырган кешеләр яшәгән.

Фаразланганча, Ориноко тамагы европалылар тарафыннан 1498 елда Христофор Колумб сәяхәте вакытында ачыла.

1886 елның 18 декабрендә Жан Шафанжон Ориноко чишмәсенең табылуы турында игълан итә. Чынлыкта европалылардан беренче булып чын чыганакны 1951 елда француз Жозеф Грелье таба.

География

Ориноко елгасы бассейны

Ориноконың озынлыгы 2740 км. Бассейнының мәйданы 948 000 км² (Британия энциклопедиясе мәгълүматлары буенча), Зур Россия энциклопедиясе мәгълүматлары буенча — 1 100 000 км².

Ангостура күпере — Ориноко аша беренче күпер

Ориноко Венесуэла һәм Угето елгалары кушылудан барлыкка килә, алар Гвиана яссы таулыгының көньяк-көнбатыш өлешендә, Бразилия чигендә Дельгадо-Чальбауд тавы янында башлана. Аннан елга киң дуга буйлап, башта көньяк-көнбатышка, аннары көнбатышка, аннары төньякка һәм төньяк-көнчыгышка ага. Атлантик океанга Тринидад утравы каршында коя, мәйданы 20 000 км² булган диңгез яры буйлап якынча 300 км га сузылган дельта хасил итә. Монда Ориноко 36 тармакка һәм күпсанлы ермакларга бүленә. Төп тармаклар: Манамо (сулда), Макарео (суднолар йөри торган), Бока-Гранде (уңда һәм иң зурысы; киңлеге 15—20 км).

Ташу вакытында елганың киңлеге 22 километрга, ә тирәнлеге 100 метрга җитә. Суднолар йөри. Елга суднолары Пуэрто-Аякучо шәһәренә, ә яңгырлар вакытында Гуавьяре елгасы тамагына кадәр барып җитә. Ориноко системасындагы су юлларының гомуми озынлыгы 12 000 км чамасы. Туфракны казып алу океан судноларына Атлантик океаннан агым уңаена 435 км өскә таба Сьюдад-Боливарга барып җитәргә мөмкинлек бирә. Дельта башында су чыгымы 29 000 м³/с.

Ориноко елгасының үзенчәлеге шунда, ул елгалар бифуркациясенең классик үрнәге булып тора. Ориноко тармагы буларак башланып, Амазонка кушылдыгы Риу-Неграга коя торган Касикьяре елгасы Ориноко белән Амазонка арасында табигый канал формалаштыра.

Кушылдыклар

Венесуэла елгаларының күпчелеге — Ориноко кушылдыклары. Иң эре кушылдыклары: уңнан — Вентуари, Каура, Карони; сулдан — Гуавьяре, Мета, Апуре, Вичада

Флора һәм фауна

1800 елда Александр фон Гумбольдт елганы тикшерә һәм алсу елга дельфиннарын билгели, флора һәм фаунаны тасвирлый.

Елга Амазонка дельфиннары һәм Ориноко крокодилы — крокодилларның иң сирәк төре, шулай ук дөньяда битуминозлы комнарның (авыр нефтьнең) иң зур запаслары белән билгеле.

Әдәбият

• Педро Сьеса де Леон. Хроника Перу. Часть первая..
• Карта реки Ориноко, в которую включены острова и притоки в дельте реки, 1732 год (ru). www.wdl.org. әлеге чыганактан 2021-03-26 архивланган. 2026-08-31 тикшерелгән.
• Ориноко // Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге: 86 томда (82 том һәм 4 өстәмә). Санкт-Петербург: 1890—1907.

• Поспелов Е.М. Географические названия мира. Топонимический словарь / Под ред. Р. А. Агеевой. — М.: Астрель, АСТ, 2002. — 504 с. — ISBN 5-89216-029-7.