Эчтәлеккә күчү

Пегас

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Пегас latin yazuında])
Пегас
бор. грек. Πήγασος
Рәсем
Ата Poseydon
Ана Медуза Горгона
Әһәмиятле кеше Беллерофонт[d]
Активлык урыны Борынгы Греция[1]
Илаһ карый грек мифологиясе[d]
Моннан файдаланып эшләнгән pegasus[d] һәм Пегас[d]
Төс ак
Сурәтләнә Pegasos (sculpture), Corinth[d], Allegory of the wall decoration[d], Perseus and Pegasus[d] һәм Relief of Gorgon running[d]
 Пегас Викиҗыентыкта

Пегас (бор. грек. Πήγασος) — борынгы грек мифологиясендәге мифик җан иясе-гибрид[2] — канатлы ат[3], музаларның яраткан җан иясе.

Пегас — Гиппокрена, Геликон тауларындагы фонтанны булдыручы. Мифның бер версиясе буенча, грек каһарманы Беллерофонт тарафыннан Пирена чыганагы янында Афина һәм Посейдон ярдәмендә эләктерелә. Пегас Беллерофонтка Химера албастысын җиңү өчен үзен иярләргә рөхсәт итә, алар бергә тагын берничә батырлык кылалар. Соңрак Беллерофонт Олимп тавына барып җитәргә тырышып, Пегас аркасыннан егылып төшә. Бер риваять буенча, Беллерофонт үзе дә, аның Пегасы да Зевс тарафыннан Олимпка барып җитәргә батырчылык иткән өчен җиңелгәннәр. Ахыр чиктә Пегасны Олимпка Зевс үзе алып килә. Аның бурычларына Зевсның яшеннәрен йөртү кергән. Тора-бара ул йолдызлыкка әйләндерелә.

Пегас образы борынгы иконографиядә, борынгы грек керамикасындагы күренешләрдә бай итеп күрсәтелгән, соңыннан ул Яңарыш чоры картиналарына һәм скульптураларына күчкән. Хәзерге вакытта пегаслар фэнтези-әсәрләр персонажлары буларак билгеле бер популярлыкны саклыйлар, еш кына грифоннар һәм гиппогрифлар белән беррәттән тиз йөрешле җайдак хайваннар ролен үтиләр.

Этимология

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

«Пегас» терминының килеп чыгышы аңлашылмый, гадәттә аны субстрат сүзләргә кертәләр. Кайвакыт ул лувий яшен алласы — pihaššašiš «балкып торучы» эпитеты белән чагыштырыла, Пегасның Зевс яшенен алып килүе исәпкә алына[4]. Гесиод «Теогония» поэмасында Пегас исемен канатлы атның Океанны туендыручы су чыганагы янында дөньяга килүе белән бәйли (бор. грек. πηγαί)[5][6].

Килеп чыгышы

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Версияләрнең берсе буенча, Медуза Горгона тарафыннан Посейдоннан туган. Персей Медузаның башын кискәннән соң, үзенең абыйсы Хисаор белән Медуза гәүдәсеннән сикереп чыга[7]. Икенче версия буенча, аны җиргә эләккән Медуза каны тудырган.

Ат Океан җирләрендә туганлыктан, аны Пегас (грек. «давыллы агым») дип атаганнар. Җил тизлеге белән оча. Риваятьләргә караганда, аның Коринфта абзары булган; тауларда яшәгән, күп вакытын Фокидадагы Парнаста һәм Беотиядәге Геликонда үткәргән. Музаларның җырлавыннан ләззәтләнеп күккә кадәр үсә башлый, Посейдон ихтыяры белән Пегас аның башына тоягы белән бәрә һәм үсешен туктата[8].

Мәдәнияттә

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Мифологиядә

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Пегас, тоягы белән җиргә сугып, чишмәләрне бәреп чыгара алган. Аерым алганда, Геликон тавында Музалар куагы янында Гиппокрен чыганагы барлыкка килгән («Ат ачкычы»), аннан шагыйрьләр илһам алган («Пегасны иярләгәннәр»)[9]. Очып китәр алдыннан максималь тизлекне җыю өчен Пегаска җир буйлап берничә адым ясарга кирәк була.

Беллерофонт, Пегас һәм Афина. Помпеидан өченче стиль фрескасы, I гасырның беренче яртысы

Бер хикәя буенча, Посейдон аны үзенең улы Беллерофонтка бирә[10]. Икенче версия буенча, Беллерофонт аны Пирен чишмәсе янында су эчкәндә тоткан[11], Афина аңа төшендә ат вәгъдә иткәннән соң һәм аңа алтын йөгән биргәннән соң, һәм ул Афина-Җайдак хатынга алтарь корган[12], Афина Халинитидага[13].

Пегас ярдәмендә Беллерофонт һавадан булганда уктан Химераны бәреп төшерә алган (башка мифлар бу батырлыкны Персейга нисбәтли). Пегас Беллерофонтка башка батырлыкларда да ярдәм иткән, ләкин ул канатлы атта күккә барып җитәргә ниятләгән (башка версияләр буенча — Олимпка очарга). Беллерофонтның изгелеккә хур булуына ачуы чыккан Зевс Пегасның койрык астын чагарга кигәвен җибәрә. Ат авыртудан акылдан шаша, Беллерофонтны аска ыргыта. Пегасны исә Зевс Эоска бүләк итә[14]. Икенче бер хикәя буенча, Беллерофонт күккә күтәрелергә тырышып караган, ләкин аска караган һәм куркуыннан егылып төшкән, ә Пегас очышын дәвам иткән[15].

Соңыннан Пегас Зевска Олимпка күк күкрәүләр һәм аларны ясаган Гефесттан яшеннәр китергән. Күк йөзенә Ат йолдызлыгы рәвешендә урнаштырылган (ләкин аның канатлары юк)[16], хәзер бу йолдызлык Пегас дип атала.

Аның сыннары Коринфта булган[17].

XIX гасыр галимнәре фикеренчә, дөнья читендә үлем китерүче аждаһадан туган һәм Олимп түбәләренә күтәрелгән Пегас барлык тереклекнең бәйләнеше символы булып тора.

Геральдикада

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
  • Тамплиерлар аны үз гербларына урнаштырганнар: Пегас матур сөйләм, дан һәм күзәтүне символлаштырган[18].
  • Пегас Доброрад поляк дворян гербында сурәтләнгән.
  • Канатлы ат — Златоуст символы, ул шәһәрнең гербында һәм әләмендә бар.
  • Шулай ук канатлы ат Кахетин патшалыгы байрагында сурәтләнгән.

Әдәбияттә

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
  • «Пегас» — Генри Каттнерның 1940 елда язылган лирик-аллегорик хикәясе.
  • «Пегас» — Кир Булычёвның «Алиса сәяхәте» повестендагы космик корабль.

Видеоуеннарда

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
  • Пегаслар Heroes of Might and Magic III компьютер уены җан ияләре булып тора. Канатлы атларга сугышчы-эльфлар утыра.

Искәрмәләр

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
  1. ↑ База данных Национальной библиотеки Чешской Республики
  2. ↑ Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.2. С.296, Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т.3. С.37-38; Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека II 3, 2; 4, 2; См. Нонн. Деяния Диониса XI 146.
  3. ↑ «Мифы народов мира» / Гл. ред. С. А. Токарев — «Пегас».(үле сылтама)
  4. ↑ Иванов Вяч. Вс. Хеттский язык. М.: УРСС, 2001. С. 232. Литературу см. в: Robin Lane Fox. Travelling Heroes: Greeks and Their Myths in the Epic Age of Homer. London: Allen Lane, 2008. P. 207 f.
  5. ↑ McHugh J. Rediscovering the Celestial Cuneiform Puns that Imparted the "Birth of Pegasus" Myth (en) // Archaeoastronomy and Ancient Technologies. — 2017. — В. 1. — Т. 5. — С. 21. — DOI:10.24411/2310-2144-2017-00002
  6. ↑ Топоров В. Н. Океан мировой // Мифология. Статьи для мифологических энциклопедий. — М.: Языки славянской культуры: Знак, 2014. — Т. 1 (А—О). — С. 560. — ISBN 978-5-9551-0742-4.
  7. ↑ Гесиод. Теогония 281—282; Пиндар. Олимпийские песни XIII 64
  8. ↑ Антонин Либерал. Метаморфозы 9, 2
  9. ↑ Арат. Явления 216—224; Павсаний. Описание Эллады IX 31, 3
  10. ↑ Гесиод. Перечень женщин, фр.43а М.-У.
  11. ↑ Страбон. География VIII 6, 21 (стр.379)
  12. ↑ Пиндар. Олимпийские песни XIII 86; схолии к Пиндару ссылаются на Евмела
  13. ↑ Павсаний. Описание Эллады II 4, 5
  14. ↑ Схолии к Гомеру. Илиада VI 155, по Асклепиаду // Комментарий Д. О. Торшилова в кн. Гигин. Мифы. СПб, 2000. С.78
  15. ↑ Гигин. Астрономия II 18, 1
  16. ↑ Псевдо-Эратосфен. Катастеризмы 18
  17. ↑ Павсаний. Описание Эллады II 1, 8; 3, 5
  18. ↑ Pegasus. // A Glossary of Terms Used in Heraldry. James Parker and Co, 1894. С. 450.

Әдәбият

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Чыганак — https://tt.wikipedia.org/w/index.php?title=Пегас&oldid=5972831