Планетаара автоматик станция

Автоматик планетаара станция (АМС) — Кояш системасындагы һәм космик киңлектәге объектларны өйрәнү белән бәйле миссияләрне башкару өчен планетаара киңлектә (геоцентрик орбита түгел) очу өчен эшләнгән пилотсыз космик аппарат. Геоцентрик орбитадан читкә очырылган, ләкин нигездә Кояш системасыннан читтә тикшеренүләр үткәрү өчен эшләнгән космик обсерваторияләр (телескоплар) AMС дип саналмый^[1]. Җирнең ясалма иярченнәре булган дистәләгән ил булса да, планетаара космик станцияләрнең катлаулы технологияләрен үзләштергән илләр аз: СССР (һәм аның варисы Россия), Америка Кушма Штатлары, Европа Космик Агентлыгы (ESA) әгъзалары, Һиндстан, Япония, Кытай Көньяк Корея, Израиль һәм Берләшкән Гарәп Әмирлекләре. Моннан тыш, Израиль Айга миссия җибәрде, ләкин ул уңышсыз тәмамланды. Күпчелек миссияләр Ай, Марс, Венера һәм Җир тирәсендәге астероидларга юнәлтелгән, ә тышкы Кояш системасына (ягъни төп астероид поясыннан читтә) АКШ һәм ESA гына миссияләр җибәрде. Хәзерге вакытта 20-дән артык миссия актив эшли.

Бурычлар

Гадәттә, AMС-лар фәнни тикшеренү проектларыннан алып сәяси демонстрацияләргә кадәр төрле бурычларны башкару өчен эшләнгән. Тикшеренү өчен гадәти объектлар — башка планеталар, карлик планеталар, аларның табигый юлдашлары, кометалар, астероидлар, шулай ук Кояш һәм космос. Бу гадәттә рельефны фотога төшерү һәм сканерлау белән бергә бара; магнит кырының, радиациянең, температураның агымдагы параметрлары үлчәнә; башка планета атмосферасының, туфракның һәм планета янындагы космик мохитнең химик составы; планетаның сейсмик үзенчәлекләре тикшерелә.

Элемтә

Тупланган үлчәүләр вакыт-вакыт Җиргә радиоэлемтә аша тапшырыла. Күпчелек космик аппаратларда Җир белән ике яклы радиоэлемтә бар, бу аларны дистанцион идарә ителә торган кораллар буларак кулланырга мөмкинлек бирә. Хәзерге вакытта радиоешлыклар мәгълүмат тапшыру каналы буларак кулланыла. Планетаара элемтә өчен лазерлар куллану мөмкинлеге тикшерелә. Зур аралар мәгълүмат алмашуның зур тоткарлануларына китерә, шуңа күрә космик аппаратларны автоматлаштыру дәрәҗәсен мөмкин кадәр арттыру өчен тырышлыклар куела. Заманча космик аппаратлар югары дәрәҗәдәге автономиягә ия һәм озак вакыт дәвамында мөстәкыйль эш өчен борт компьютерларын кулланалар^[2].

Конструкцияcе

AMC-лар төрле конструкцияләргә ия булырга мөмкин, ләкин гадәттә аларның охшаш үзенчәлекләре күп.

Хәзерге вакытта AMС бортындагы электр энергиясенең бердәнбер чыганаклары — кояш панельләре (күпчелек очракта) яки радиоизотоплы термоэлектр генераторлар. Радиоизотоплы генераторлар AMС Кояштан ерак ераклыкта эшләргә тиешле очракларда, кояш батареяларын куллану нәтиҗәсез булганда кулланыла^[3]. Махсус аккумулятор батарея электр энергиясе өзелүе мөмкин булган очракта резерв электр энергиясе белән тәэмин итә. Приборлар бүлегендә анда урнашкан барлык җайланмаларның нормаль эшләве өчен җитәрлек температура саклана. Борттагы астроинерциаль навигация системасы инерциаль сенсорлардан, астрокорректордан (астрономик мәгълүмат җыю һәм алдан эшкәртү җайланмасы) тора; җир өсте хезмәтләре белән берлектә ул космостагы почмак юнәлешен һәм координаталарын билгели. AMС космостагы юнәлешне контрольдә тоту өчен гиродиналар һәм коррекцияләүче ракета двигателләрен куллана. Ракета двигателләре, һәм соңгы вакытта электр ракета двигателләре очыш вакытында тизләнеш яки тормозлау, шулай ук траекторияне төзәтү өчен кулланыла.

Гигагерц ешлыкларында эшләүче параболик һәм фазалы антенналар, нигездә, радиоэлемтә өчен кулланыла. Зур космик кораблар еш кына аерыла торган конструкцияләргә ия. Мәсәлән, билгеләнгән планетага килеп җиткәч, төшү аппараты AMСтан аерылырга мөмкин, бу хәрәкәтсез планета станциясенең яки космик корабның йомшак төшүен тәэмин итә, яисә фәнни җиһазлар белән аэростатның атмосферага урнашуын тәэмин итә. AMС-ның планета иярчене орбитасында калган өлеше (орбиталь станция) радиоретранслятор булып хезмәт итә ала.

Тарих

Миссиясе өлешчә уңышлы булган, Ай янында очкан беренче автоматик планетаара станция «Луна-1» була (1959 елның гыйнвары). Беренче тулысынча уңышлы миссия «Луна-2» була, ул 1959 елның 14 сентябрендә Айга төшә. AMСның иң уңышлылары «Вояджер», «Венера», «Луна», «Маринер», «Пионер», «Викинг», «Вега», «Чан’э» серияләре аппаратлары, шулай ук «Галилео», «Кассини», «Новые горизонты» аппаратлары.

Иң озак эшләү вакыты буенча рекордны 2008 елда җибәрелгән ике «Вояджер» космик аппараты куйды.

AMС үсешендә яңа этап — ион һәм плазма электр двигательләрен куллану. Моңа мисал итеп астероидлар поясын өйрәнүче Dawn миссиясен китерергә мөмкин.

Планетаара автоматик станцияләр
«Маринер-9»
Космостагы «Вояджер 2» (рәсемдә)
Кассини-Гюйгенс Сатурн тирәсендәге орбитага чыга (рәсем)
Темпель комета янында «Дип Импакт» (рәсем)
Чурюмов-Герасименко кометасы янында «Розетта» космик аппараты һәм «Филы» төшү аппараты (рәсемдә)
Плутон -Харон системасында «Новые горизонты» америка планетаара автоматик станциясы
Юпитер тирәли әйләнүче Юнона (рәсем)
Айның артындагы Чанъэ-4, Юйту-2 луноходы тарафыннан төшерелгән.

Планетаара очыш траекторияләре

Зонд Җир орбитасыннан чыккач, аның траекториясе Кояш тирәсендә, Җир орбитасына якын орбита рәвешендә булачак. Энергия ягыннан, эллиптик Гоман траекториясе буенча башка планетага барып җитү отышлырак. Максималь ягулык экономиясенә Гравитация маневры ярдәмендә ирешелә, бу маршруттагы арадаш планеталарның гравитация кырында космик аппаратны өстәмә тизләтү ысулы. Бу бортта азрак ягулык һәм шуңа күрә күбрәк җиһазлар кулланырга мөмкинлек бирә, ләкин бу маневр һәрвакытта да мөмкин түгел.

Җирдән автоматик планетаара станциянең траекториясен югары төгәллек белән үлчәү өчен берничә җир станциясе һәм бик озын базалы радиоинтерферометрия техникасы кулланыла. Моннан тыш, космик аппарат юнәлешенә якын квазардан радио нурланыш кулланыла, чөнки квазарлар, йолдызлардан аермалы буларак, бик ерак булулары аркасында хәрәкәтсез күренәләр. Мәсәлән, P1514-24 квазарының радио нурланышы Экзомарс-2016^[4] траектория параметрларын билгеләү өчен кулланылды.

Шулай ук карагыз

Планетаара космик кораблар исемлеге
Карлик планеталарны һәм астероидларны тикшерә торган космик аппаратлар исемлеге

Искәрмәләр

↑ Space Probes. National Geographic Education. National Geographic Society. әлеге чыганактан 2020-08-24 архивланган. 2019-06-11 тикшерелгән.
↑ Richard Washington, Keith Golden, John Bresina, David E. Smith, Corin Anderson, Trey Smith. Autonomous Rovers for Mars Exploration. NASA Ames Research Center. әлеге чыганактан 2021-03-23 архивланган. 2019-06-14 тикшерелгән.
↑ Basics of Space Flight - Solar System Exploration: NASA Science. NASA Science. әлеге чыганактан 2020-06-11 архивланган. 2019-06-14 тикшерелгән.
↑ Эйсмонт Н., Батанов О. {{{башлык}}}(рус.) // Наука и жизнь. — № 4. — С. 7—8.

Сылтамалар

- NASA сайтында Ай һәм Планеталарны өйрәнү хронологиясе
- AMS ESA
- Барлык AMS NASA
- Хәзерге AMS(үле сылтама)
- 2009 елга кадәр чыгарылган барлык AMCларны күрсәтүче иллюстрация(үле сылтама) (недоступная ссылка)
- AMS Роскосмос

[1] Space Probes. National Geographic Education. National Geographic Society. әлеге чыганактан 2020-08-24 архивланган. 2019-06-11 тикшерелгән.

[2] Richard Washington, Keith Golden, John Bresina, David E. Smith, Corin Anderson, Trey Smith. Autonomous Rovers for Mars Exploration. NASA Ames Research Center. әлеге чыганактан 2021-03-23 архивланган. 2019-06-14 тикшерелгән.

[3] Basics of Space Flight - Solar System Exploration: NASA Science. NASA Science. әлеге чыганактан 2020-06-11 архивланган. 2019-06-14 тикшерелгән.

[4] Эйсмонт Н., Батанов О. {{{башлык}}}(рус.) // Наука и жизнь. — № 4. — С. 7—8.

[1]

[2]

[3]

[4]