Планеталар системасы

Кояш системасы

Pulsar PSR 1257+12 системасы

Планета системасы (йәки планетар система) — йолдызлар һәм төрле йолдыз булмаган астрономик объектлар: планеталар һәм аларның иярченнәре, карлик планеталар һәм аларның иярченнәре, астероидлар, метеороидлар, кометалар, һәм космик тузан системасы. Алар барсы да уртак масса үзәге тирәсендә әйләнә. Ябык орбиталары булган берничә гравитация белән бәйләнгән йолдыз һәм аларның планета системалары йолдыз системасын тәшкил итә. Җирне, Кояш белән бергә, үз эченә алган планета системасы Кояш системасын тәшкил итә.

Планета системаларының килеп чыгышы һәм үсеше

Кояшсыман йолдызлар тирәсендәге планета системалары, гадәттә, йолдызлар барлыкка килүенә китергән шул ук процесс вакытында барлыкка килгән дип санала. Кайбер башлангыч теорияләр буенча, башка йолдыз планета барлыкка китерүче йолдызга бик якын үтеп, аннан матдә сеңдереп, планеталар барлыкка китерә. Ләкин хәзер мондый якынлашу яки бәрелеш ихтималы бик түбән булуы билгеле, бу модель тормышка ашырылырлык дип саналырлык түгел. Гомуми кабул ителгән хәзерге теорияләр буенча, планета системалары йолдызны әйләндереп алган газ һәм тузан болытыннан барлыкка килә. Гравитация һәм электромагнит көчләр йогынтысында болытның кайбер өлешләрендә конденсация барлыкка килә. Газ һәм тузан болытының тыгызлыгы, составы һәм башка физик үзлекләре буенча анизотропиясе аркасында, болытның иң югары тыгызлык белән характерланган к айбер өлкәләрендә куеру барлыкка килә.

2011 елның ахырына 584 планета системасы ачылган. Заманча җиһазлар белән кечкенә зурлыктагы һәм массалы планетаны мондый ераклыкта ачыклау бик авыр булганлыктан, ачылган экзопланеталарның барысы да диярлек гигант планеталар. Алар зур зурлыклары һәм массалары аркасында газ планеталары гына була ала. Ләкин киләчәктә, тиешле технологияләр үсеше белән, галимнәр мондый планеталарны гына түгел, ә аларның иярченнәрен һәм планетаоидларын да ачыклый алачаклар. Күптән түгел Gliese 581 йолдызы янында ташлы экзопланета табылган, ә 2011 елның декабрендә Җир диаметрыннан кечерәк ташлы планеталар табылган. Бу зур казаныш, үз чиратында, безнең Кояш системасының уникальлеген һәм гомумән, дөньяларның төрлелеген күрсәтә.

Берничә космогоник теория буенча, күпчелек Кояштан тыш планета системаларындагы экзопланеталар безнең җир төркеме планеталарына охшаш каты эчке планеталарга һәм гигант планеталарга охшаш тышкы планеталарга бүленә. Үз йолдызларыннан төрле ераклыктагы зур һәм кечкенә планеталарның тотрыклы комбинацияләре исәпләнгән. Алар планета системаларында теоретик яктан мөмкин.

Кайбер планета системалары безнекеннән бик нык аерылып тора: пульсарлар тирәсендәге планета системалары электромагнит нурланыш пульсациясе вакытында көчсез тирбәнешләре белән билгеләнә. Пульсарлар яңа йолдызлар шартлаганда барлыкка килә, һәм гадәти планета системасы мондый шартлаудан исән кала алмый - я планеталар парга әйләнер, яисә үзәк йолдызның күпчелек массасының кинәт югалуы аларга йолдызның гравитациясеннән котылырга мөмкинлек бирер иде. Бер теория буенча, йолдызның гамәлдәге иярченнәре яңа йолдыз шартлавында тулысынча диярлек парга әйләнгән, планетага охшаган объектлар гына калган. Икенче яктан, планеталар пульсарны әйләндереп алган аккрецион дискта ниндидер юл белән формалашкан булырга мөмкин.

PSR 1257+12 пульсары планета тыгызлыгы буенча Җир белән чагыштырырлык. Ләкин, пульсарның көчле нурланышы аркасында, анда тормыш булу ихтималы бик түбән.

Планемо (соры кәрләләр) тирәсендә формалашкан планета системалары ачылган.

Кайбер күренекле планета системалары

• Кояш системасы - хәзерге вакытта фәнгә билгеле булган бердәнбер система, анда тереклек бар һәм акыллы җан ияләре яши;
• Альфа Центавра планета системасы - Кояшка иң якын планета системасы;
• OGLE-2005-BLG-390L планеталар системасы - 2011 елда Җирдән иң ерак планета системасы; Кояштан иң ерак системаларның берсе;
• PSR 1257+12 планета системасы - пульсар, Кояш системасыннан тыш ачыкланган беренче планета системасы;
• υ Андромеда планета системасы - күп планеталы система ачылган беренче нормаль йолдыз ( төп эзлеклелек йолдызы);
• UX Tau A - формалашу башында торган планета системасы;
• 55 Рака йолдызлыгы планета системасы - икеләтә йолдыз системасы;
• TRAPPIST-1 планета системасы - яшәү зонасында 3 планета ачыкланган система.

Шулай ук карагыз

• Экзопланетар системалар исемлеге
• Күп планеталы системалар исемлеге

Сылтамалар

• • FAQ: Образование планетных систем 7 фактов о формировании скоплений звёзд и различных незвёздообразных астрономических объектов
  • Newton, I. Bernard. "Cohen". The Principia: A New Translation and Guide. University of California Press. pp. 940. 0-520-20217-1. https://archive.org/details/keytonewtonsdyna0000brac.