Эчтәлеккә күчү

Рифхәт Якупов

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Рифхәт Якупов latin yazuında])
Рифхәт Якупов
Туган телендәге исеме Рифхәт Госман улы Якупов
Туган 29 июль 1944(1944-07-29) (81 яшь)
СССР, РСФСР, Удмурт АССР, Ижау
Милләт татар
Ватандашлыгы ССБР байрагы СССР
Россия байрагы РФ
Әлма-матер Казан (Идел буе) федераль университеты
Һөнәре фотограф, фотожурналист
Җефет Эльмира
Балалар Зарифа
Бүләк һәм премияләре Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясеТР атказанган сәнгать эшлеклесе (2018)
Дамир Сираҗиев премиясе

 Рифхәт Якупов Викиҗыентыкта

Рифхәт Якупов, Рифхәт Госман улы Якупов[1] (Рифхат Гусманович Якупов; 1944 елның 29 июле, СССР, РСФСР, Удмурт АССР, Ижау) ― фотограф, фотожурналист, Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе (2018). Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (2025).

Россия фоторәссамнар берлеге әгъзасы (2001 елдан), Россия Федерациясе Театр эшлеклеләре берлеге әгъзасы, Татарстан Журналистлар берлеге әгъзасы (1976 елдан), аның фотосекциясе рәисе (1974―1979)[2][3][4].

Тәрҗемәи хәле

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1944 елның 29 июлендә Удмурт АССР башкаласы Ижау шәһәрендә татар гаиләсендә туган[5][2]. Рус мәктәбендә укыган.

Унынчы сыйныфны тәмамлаганнан соң, Ижевск телевидениесенә оператор ассистенты булып урнашкан, параллель рәвештә шәһәр газеталарында спорт темаларына үз язмалары һәм фотосурәтләре белән басыла килгән[6]. Кичке мәктәптә өлгергәнлек аттестатын алгач, югары белем алу өчен, Казанга киткән[6][7]. 1967 елда В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетының журналистика бүлеген тәмамлаган[2][8].

Журналист дипломын алгач, университетта калган һәм кафедра фотолабораториясендә эшләгән[9]. 1968―1973 елларда «Кооператор Татарии», «Яшь ленинчы», «Комсомолец Татарии» газеталарында, 1973 елдан — «Азат хатын» журналында фотохәбәрче булган.

Казанның «Волга» фотоклубы эшендә катнашкан, 1975 елда аннан аерылып чыккан «Тасма» фотоклубын оештыручыларның берсе була[6][2]. Үз фотографияләрен матбугатта кулланудан канәгать булмаган фотожурналистларның әлеге формаль булмаган берләшмәсе күргәзмәләрендә актив катнашкан, асылда Казан фотография мәктәбенә нигез салган[10][2]. Берничә тапкыр иҗади командировкаларга Балтыйк буена, Кавказга, Төркиягә барган [11][12].

1987 елдан тәнәфесләр белән Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында фотограф булып эшләгән[5][2][3]. 1989 елда Швециянең Фотографлар берлеге чакыруы буенча Стокгольм һәм Гетеборг фотомәктәпләрендә мастер-класслар алып барган, шулай ук Бөекбританиядә, Финляндиядә, АКШта берничә халыкара фотопроектларда һәм күргәзмәләрдә катнашкан[2][3]. Чит ил проектларыннан кергән керемнәргә Кырымда участок сатып алган, йорт төзегән, 1992―1998 елларда шунда яшәгән һәм эшләгән. 1996 елда БМО миссиясе заказы буенча депортацияләнгән халыклар ― Кырымда яшәгән татарлар, болгарлар, әрмәннәр, греклар, немецлар тормышы турында фоторепортажлар әзерләгән[6][2]. Эшсезлек һәм Кырымда татарларга карата милли билге буенча дискриминация булганлыктан, хәтта район газетасына да эшкә урнаша алмаган, нәтиҗәдә, таксист, официант, экскурсовод булып эшләгән, аннары Татарстанга кайткан[9]. Казанда яши.

Якупов Татарстан профессиональ фотография мәктәбе үсешенә зур өлеш керткән, ул үзен документаль фотография, фоторепортаж, экспозицион фотография остасы буларак таныткан, алга таба нәфис фотографиягә мөрәҗәгать иткән[2][7]. Әйләнә-тирә дөньяны һәм кешеләрне фотографияләр ярдәмендә танып белүгә, кешенең яшәү урыны белән бәйләнешләрен, кеше типларын, табигатьне, торакны, үзенчәлекне формалаштыручы гореф-гадәтләрне һәм бәйрәмнәрне өйрәнүгә аеруча зур кызыксыну күрсәтә[13][14].

Фотографияләре

Шәхси күргәзмәләре

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Шәхси күргәзмәләре 1990 (Тампере, Финляндия), 1991 (Стокгольм, Швеция), 1994 (Люблин, Польша), 1995 (Берлин, Германия), 1997 (Перчах-ам-Вертерзе, Австрия), 2005 (Хельсинки, Финляндия), 2006, 2011 (икесе дә — Казан), 2014 (Күвәйт), 2015 (Әстерхан), 2022 (Казан) елларда булган[2][13][15]. Хезмәтләре Санкт-Петербургтагы Россия этнография музее, Татарстан Республикасы Дәүләт сынлы сәнгать музее, Татарстан Республикасы Милли музее, Нью-Йорктагы «Коркоран» галереясе, Стокгольмдагы, Берлиндагы этнография музейлары һәм башка урыннардагы коллекцияләрдә саклана[2].

Фотосурәтләре «Казан» (1976), «Советский Татарстан» (Мәскәү, 1978), «Другая Россия» (Оксфорд, 1986), «Инаковидящие» (Хельсинки, Финляндия, 1988), «Меняющаяся реальность» (Рочестер, АКШ, 1991), «Театр им. Г. Камала» (1996), «Азнакай тамчылары» (2000), «Тысячеликая Казань» (2005), «Татарстан — наш общий дом» (2007), «100 лет Татарскому театру» (2009), «Путь к истокам» (Күвәйт, 2014), «100 фотографий из СССР» (2020) альбомнарында урын алган. Шулай ук берничә фотоальбом нәшер итүдә катнашкан (мәсәлән, Кырым татарлары турында яки рәссам Әхсән Фәтхетдинов иҗаты турында)[16][17].

Бүләкләре, мактаулы исемнәре

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Мактаулы исем бирү, 2019 ел

Шәхси тормышы

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Өйләнгән. Хатыны Эльмира (Бәйрәм-Али), Камал театрында синхрон тәрҗемәче (инглиз теленә), кызлары Зарифа[7][23].

Искәрмәләр

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
  1. ↑ Фәния Әхмәтҗанова. Фоторәссам Рифхәт Якупов: Яшәүләре бик авыр булды, татарларны хәтта эшкә дә алмадылар.(үле сылтама) «Ватаным Татарстан», 09.08.2024
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Валеева-Сулейманова, 2014
  3. 1 2 3 Последние дни фотовыставки Рифхата Якупова «Зеркало театра». Татарский театр имени Галиасгара Камала (2022-04-07). 2022-04-12 тикшерелгән.
  4. ↑ Рифхат Якупов. Союз фотохудожников России. 2022-04-18 тикшерелгән.(үле сылтама)
  5. 1 2 Байрам-Али, 2003
  6. 1 2 3 4 Колина, 2011
  7. 1 2 3 Валеева-Сулейманова Г. Ф. (2011-04-21). Возвращение к истокам (творческий портрет Рифхата Якупова). Газета «Звезда Поволжья». әлеге чыганактан 2022-03-14 архивланган. 2022-04-12 тикшерелгән.
  8. ↑ «Татары» глазами фотохудожника Рифката Якупова. Министерство культуры Республики Татарстан (2022-04-19). 2022-04-12 тикшерелгән.
  9. 1 2 Интервью, 2005
  10. ↑ Сабантуй, 2014
  11. ↑ Шарипов, 1980
  12. ↑ Якупов, 2006
  13. 1 2 Хакимов, 2020
  14. ↑ Шамиль Мулаянов (2007-03-22). Неутолимая жажда поиска. «Республика Татарстан». 2022-04-12 тикшерелгән.
  15. ↑ В Галерее «Хазинэ» откроется выставка фотографий Заслуженного деятеля искусств РТ Рифхата Якупова. Министерство культуры Республики Татарстан (2022-04-11). 2022-04-12 тикшерелгән.
  16. ↑ Столица, 2003
  17. ↑ Кутуй, 2003
  18. ↑ Люция Камалова (2011-04-19). Рифкат Якупов покажет Казани «Татар». Татар-информ. 2022-04-12 тикшерелгән.
  19. ↑ Фотограф Рифхәт Якупов: Фотобәйгеләрдә чын этнография кимегәннән-кими бара
  20. ↑ Указ Президента Республики Татарстан от 15 сентября 2018 года № УП-667 «О присвоении почётного звания „Заслуженный деятель искусств Республики Татарстан“». Президент Республики Татарстан (2018-09-15). 2022-04-12 тикшерелгән.
  21. ↑ Признание заслуг. Газета «Республика Татарстан» (2018-09-21). 2022-04-12 тикшерелгән.
  22. ↑ Указ Раиса Республики Татарстан О присуждении Государственных премий Республики Татарстан имени Габдуллы Тукая в 2025 году (PDF), archived from the original (PDF) on 2025-04-30, retrieved 2025-04-28
  23. ↑ Татьяна Лескова. Мы можем жить только на своей земле. История возвращения крымских татар на Родину : [арх. 6 февраль 2017]. — «Восточный экспресс». — 2001. — № 19 (май).

Әдәбият

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Сылтамалар

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Чыганак — https://tt.wikipedia.org/w/index.php?title=Рифхәт_Якупов&oldid=4644412