Рәсәй федерациясенең юкка чыгу куркынычы булган телләр исемлеге
Рәсәй федерациясенең юкка чыгу куркынычы булган телләр исемлеге - кулланудан баш тарту куркынычы булган тел, гадәттә, исән калганнары аз булганга. Әгәр дә ул барлык туган телләрен югалтса, ул үле телгә әйләнә. Тел бер өлкәдә куркыныч астында булырга мөмкин, ләкин Ирландия телендәге кебек, икенчесендә яңарыш билгеләрен күрсәтә.Шуңа күрә мондый телләр өстәмә яклауга мохтаҗ.
Россия Федерациясендә бик күп кечкенә телләр яши, аларның күбесе Кавказ, Урал, Себер һәм башка төбәкләрдә азчылыклар һәм җирле халыклар сөйләшә. Бу телләр берничә фактор аркасында юкка чыгу куркынычы арта бара, шул исәптән:
Руслаштыру:рус телен башка телләр исәбенә куллануны алга этәрүнең тарихи сәясәте.
Глобальләштерү: мәгариф,массакүләм мәгълүмат чаралары, сәүдә өлкәсендә глобаль телләрнең өстенлеге.
Миграция:кешеләрнең традицион тел җәмгыятьләреннән ераклашуы.
Берләшкән Милләтләр Оешмасының Мәгариф, Фән һәм Мәдәният Оешмасы тел куркынычының биш дәрәҗәсен билгели, "куркынычсыз" (куркыныч астында түгел) һәм "юкка чыккан тел" арасында;: [1]
- Көчсез - "күпчелек балалар бу телдә сөйләшәләр, ләкин бу кайбер өлкәләр белән чикләнергә мөмкин (мәсәлән, өй)"
- Билгеле, куркыныч астында - "балалар ана телен өйдә өйрәнмиләр".
- Хәвеф-хәтәр астында - "телне әби-бабайлар һәм олы буыннар сөйли; ата-аналар буыны аңлый алса да, алар аны балалары белән дә сөйләшмиләр".
- Тәнкыйть куркынычы астында - "иң яшь спикерлар- әби-бабайлар, олылар, алар өлешчә һәм сирәк сөйләшәләр"
- Extкка чыгу - "спикерлар калмады; 1950-нче еллардан башлап юкка чыкса, Атласка кертелә".
Түбәндәге исемлектә куркыныч астында Дөнья телләре Атласының өченче басмасы нәтиҗәләре бар (2010); элегрәк ( юкка чыгу куркынычындагы телләрнең Кызыл исемлеге ), шулай ук югарыда телгә алынган басманың онлайн басмасы, икесе дә UNНЕСКО тарафыннан бастырылган.
| Тел | Статус | Ил | ISO 639-3 |
|---|---|---|---|
| Абазин теле
Moseley, Christopher, ed (2010). Atlas of the World's Languages in Danger. Memory of Peoples (3rd ed.). Paris: UNESCO Publishing. . http://www.unesco.org/new/en/culture/themes/endangered-languages/atlas-of-languages-in-danger/. Retrieved 2015-04-11. |
Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия, Төркия | abq |
| Абхаз теле | Зыян күрүче | Грузия, Россия, Төркия | abk |
| Адыгей теле (Көнбатыш Чиркәс) | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Гыйрак, Исраил, Иордания, Македония, Россия, Сүрия, Төркия | ady |
| Агул теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | agx |
| Ахвах теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | akv |
| Алабугат татар теле яки Нугай теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Алеут теле (Көнбатыш, Командор утраулары) | Критик юкка чыгу куркынычы астында | Россия | ale |
| Алютор теле | Куркыныч астында юкка чыгу | Россия | alu |
| Анди теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | ani |
| Арчин теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Авар теле | Зыян күрүче | Россия | |
| Багвалин теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Барабин татар теле | Куркыныч астында юкка чыгу | Россия | |
| Башкорт теле | Зыян күрүче | Россия | |
| Беларус теле | Зыян күрүче | Беларусь, Латвия, Литва, Польша, Россия, Украина | |
| Бежтин теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Бохтан яңаарамей теле | Куркыныч астында юкка чыгу | Грузия, Россия | |
| Ботлих теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Бурят теле (Байкал буе) | Куркыныч астында юкка чыгу | Россия | |
| Бурят теле (Байкал арты) | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Селькуп теле | Критик юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Юит теле (Чукотка) | Куркыныч астында юкка чыгу | Россия | |
| Чамалин теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Чечен теле | Зыян күрүче | Россия | |
| Челкан теле [2] | Куркыныч астында юкка чыгу | Россия | |
| Чукот теле | Куркыныч астында юкка чыгу | Россия | ckt |
| Чулым теле | Критик юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Чуваш теле | Зыян күрүче | Россия | |
| Алеут-медный теле | Юкка чыккан | Россия | |
| Даргин теле | Зыян күрүче | Россия | |
| Долган теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | dlg |
| Көнчыгыш Мыс Юпик - Наукан теле | Критик юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Көнчыгыш Ханти теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Көнчыгыш Манси теле | Критик юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Көнчыгыш Мари теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Эрзян теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Эвен теле (Камчатка диалекты) | Куркыныч астында юкка чыгу | Россия | |
| Эвен теле (Себер диалекты) | Куркыныч астында юкка чыгу | Россия | |
| Эвенк теле (Төньяк Себер) | Куркыныч астында юкка чыгу | Россия | |
| Эвенк теле (Сахалин) | Куркыныч астында юкка чыгу | Россия | |
| Эвенк теле (Көньяк Себер) | Куркыныч астында юкка чыгу | Монголия, Россия | |
| Урман Энец теле | Критик юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Ненец урман теле | Куркыныч астында юкка чыгу | Россия | |
| Көньяк-юкагир теле | Критик юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Годоберин теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Гинух теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Хомшецк диалекты (Кавказ) | Куркыныч астында юкка чыгу | Грузия, Россия | |
| Гунзиб теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Ижора теле | Куркыныч астында юкка чыгу | Россия | |
| Ингуш теле | Зыян күрүче | Россия | |
| Хварши теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Ительмен теле | Критик юкка чыгу куркынычы астында | Россия | itl |
| Тау яһүд теле (Джухури) (Кавказ) | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Азәрбайҗан, Исраил, Россия | |
| Кабарда теле (Көнчыгыш Чиркәс) | Зыян күрүче | Россия, Төркия | |
| Калмык теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Камасин теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Карачай-балкар теле | Зыян күрүче | Россия | |
| Матор теле | Юкка чыккан | Россия | |
| Каратин теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Карел теле (Карелия) | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Финляндия, Россия | |
| Карел теле (Тихвин) | Куркыныч астында юкка чыгу | Россия | |
| Карел теле (Тверь) | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Кет теле | Куркыныч астында юкка чыгу | Россия | |
| Хакас теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Хамниган теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Кытай, Монголия, Россия | |
| Хварши теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Кильдин-саам теле | Куркыныч астында юкка чыгу | Россия | |
| Килен теле | Критик юкка чыгу куркынычы астында | Кытай, Россия | |
| Кили теле | Куркыныч астында юкка чыгу | Россия | |
| Камасин теле | Юкка чыккан | Россия | |
| Коми-зырян теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Коряк теле | Куркыныч астында юкка чыгу | Россия | |
| Куманды теле [3] [4] | Критик юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Кумык теле | Зыян күрүче | Россия | |
| Лак теле | Зыян күрүче | Россия | |
| Латгаль теле | Зыян күрүче | Латвия, Россия | |
| Лезгин теле | Зыян күрүче | Азәрбайҗан, Россия | |
| Түбән Саксония теле | Зыян күрүче | Дания, Германия, Нидерландлар, Польша, Россия | |
| Людиков теле | Куркыныч астында юкка чыгу | Россия | |
| Мокша теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Матор теле | Юкка чыккан | Россия | |
| Нанай теле | Куркыныч астында юкка чыгу | Кытай, Россия | |
| Негидаль теле | Критик юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Нганасан теле | Куркыныч астында юкка чыгу | Россия | |
| Нивх теле (Амур) | Критик юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Нивх теле (Сахалин) | Куркыныч астында юкка чыгу | Россия | |
| Ногай теле (Кавказ) | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Төньяк-саам теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Финляндия, Норвегия, Россия, Швеция | |
| Төньяк Алтай теле | Куркыныч астында юкка чыгу | Россия | |
| Төньяк Ханти теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Төньяк Манси теле | Куркыныч астында юкка чыгу | Россия | |
| Төньяк Селькуп теле | Куркыныч астында юкка чыгу | Россия | |
| Олонец теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Финляндия, Россия | |
| Ороч теле | Критик юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Орок теле | Критик юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Осетин теле | Зыян күрүче | Грузия, Россия | |
| Коми-пермяк теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Понт теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Әрмәнстан, Грузия, Греция, Россия, Төркия, Украина | |
| Романи теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Албания, Австрия, Беларусь, Босния һәм Герцеговина, Болгария, Хорватия, Чехия, Эстония, Финляндия, Франция, Германия, Греция, Венгрия, Италия, Латвия, Литва, Македония, Черногория, Нидерландлар, Польша, Румыния, Россия, Сербия, Словакия, Словения, Швейцария, Төркия, Украина, Бөекбритания | |
| Рутул теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Азәрбайҗан, Россия | |
| Шор теле | Куркыныч астында юкка чыгу | Россия | |
| Себер татар теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Колтта-саам теле | Куркыныч астында юкка чыгу | Финляндия, Норвегия, Россия | |
| Көньяк Алтай теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Көньяк Селькуп теле | Критик юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Сойот теле [5] | Юкка чыккан, өлешчә торгызылган | Россия | |
| Табасаран теле | Зыян күрүче | Россия | |
| Тази теле | Куркыныч астында юкка чыгу | Россия | |
| Телеут теле [6] | Критик юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Таиг теле | Юкка чыккан | Россия | |
| Йоканга-саам теле (Тер Саами) | Критик юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Тиндаль теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Тофалар теле | Критик юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Трухмен теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия, Төркмәнстан | |
| Цахур теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Азәрбайҗан, Россия | |
| Цез теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Тундра Энец теле | Критик юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Тундра Ненец теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Төньяк-юкагир теле (Тундра) | Критик юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Тува теле | Зыян күрүче | Кытай, Монголия, Россия | |
| Удегей теле | Критик юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Удмурт теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Ульч теле | Критик юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Урум теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Грузия, Россия, Украина | |
| Вепс теле | Куркыныч астында юкка чыгу | Россия | |
| Выру-сету теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Эстония, Россия | |
| Водь теле | Критик юкка чыгу куркынычы астында | Россия | |
| Таулы Мари теле | Куркыныч астында юкка чыгу | Россия | |
| Якут теле | Зыян күрүче | Россия | sah |
| Коми-язьвин теле | Куркыныч астында юкка чыгу | Россия | |
| Идиш (Европа) | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Австрия, Беларусь, Бельгия, Чехия, Дания, Эстония, Финляндия, Франция, Германия, Венгрия, Италия, Латвия, Литва, Люксембург, Молдова, Норвегия, Нидерландлар, Польша, Румыния, Россия, Словакия, Швеция, Швейцария, Украина, Бөекбритания | ydd |
| Юрт татар теле яки нугай теле | Ачыктан-ачык юкка чыгу куркынычы астында | Россия | nog |
Кара. шулай ук
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]- Тел куркыныч астында булу дәрәҗәләре
- Extкка чыгу куркынычы астында булган Европа телләре исемлеге
- Азиядә куркыныч астында булган телләр исемлеге
Искәрмәләр
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]- ↑ Moseley, Christopher, ed (2010). Atlas of the World's Languages in Danger. Memory of Peoples (3rd ed.). Paris: UNESCO Publishing. . http://www.unesco.org/new/en/culture/themes/endangered-languages/atlas-of-languages-in-danger/. Retrieved 2015-04-11.
- ↑ Tazranova, A.R.. The Chelkan Language. Endangered Languages of Indigenous Peoples of Siberia. UNESCO. 2021-07-15 тикшерелгән.
- ↑ Bitkeeva, A.N.. The Kumandin Language. Endangered Languages of Indigenous Peoples of Siberia. UNESCO. 2021-07-15 тикшерелгән.
- ↑ Did you know Kumandin is endangered?. Endangered Languages project, archived from the original on 2025-03-16, retrieved 2025-08-10
- ↑ Rassadin, V.I.. The Soyot Language. Endangered Languages of Indigenous Peoples of Siberia. UNESCO. 2021-07-18 тикшерелгән.
- ↑ Nevskaya, I.A.. The Teleut Language. Endangered Languages of Indigenous Peoples of Siberia. UNESCO. 2021-07-16 тикшерелгән.
тышкы сылтамалар
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]- Endangered Languages of Indigenous Peoples of Siberia. UNESCO.
- The World Atlas of Languages 2025 елның 7 июнь көнендә архивланган, UNESCO
- Endangered Languages Project: Russia 2025 елның 9 август көнендә архивланган