Салават (шәһәр)

Салават
Салават
	баш. Салауат
	Байрак[d]
Нигезләнү датасы	1948
Рәсми исем	Салауат
... хөрмәтенә аталган	Салават Юлаев
Рәсми тел	башкорт теле һәм рус теле
Дәүләт	Россия
Нәрсәнең башкаласы	Городской округ город Салават[d]
Административ-территориаль берәмлек	Городской округ город Салават[d], Башкортстан һәм БАССР
Сәгать поясы	UTC+05:00
Башкарма хакимият башлыгы	Фәрит Гыйльманов
Халык саны	144 970 (1 гыйнвар 2025)
Диңгез дәрәҗәсе өстендә биеклек	150 метр
Кардәш шәһәр	Соргыт
Мәйдан	106,23 км²
Почта индексы	453250
Беренче язма телгә алу	1948
Җирле телефон коды	34763
Шәрәфле ватандашлар төркеме	[d]
Монда җирләнгәннәр төркеме	[d]
	Салават Викиҗыентыкта

Салава́т (баш. Салауа́т) – Башкортстан республикасындагы шәһәр. Башкортстанның мөһим сәнәгать үзәге.

2000 елларда 157 000 кеше^[5]. 2018 елда ― 152 300 кеше. 2024 елның 1 гыйнварына ― 146 600 кеше^[6].

География

Салават Башкортстанның көньягында, Агыйделнең сул як ярында урнашкан. Агыйдел буенда 5,5 км арага сузылган. Уфага кадәр 178 км юл. Шәһәр эчендә Уфа – Ырынбур сызыгындагы тимер юл станциясе, автовокзал урнашкан. Ишембай һәм Стәрлетамак белән көчле агломерация тәшкил итәләр.


Петербург ~ 2156 км Уфа ~ 156 км Стәрлетамак ~ 31 км	Түбән Варта ~ 2014 км Төмән ~ 964 км Ишембай ~ 10 км	Тубыл ~ 246 км
Мәскәү ~ 1460 км	Җилләр розасы	Магнитогорски ~ 314 км
	Мәләвез ~ 47 км Ырынбур ~ 218 км

Тарихи мәгълүмат

Салават шәһәре урынында Аллагуат дигән зур татар авылы һәм аның «филиал»лары булган: Кече Аллагуат, Әртил Көч (яки Күч), Кудакай, Ирек, Кызыл авыл, Карлыкүл, Юрматы, Куҗак һ.б. (барлыгы 17 авыл). 1917 елны Аллагуат волость үзәге була. Аңарда 2824 кеше яши, милләтләре буенча 97% татарлар.^[7]

1948 елны бу урынны СССР Министрлар шурасы булачак 18№ Химзавод өчен сайлый. «Новостройка» атлы төзүчеләр бистәсе пәйда була. Аллагуват заводның санитар зонасына кертелгән, шунлыктан анда яшәүчеләрне хуҗалыкларын ташларга мәҗбүр итеп, бистәгә куалар. Тиз генә шул урынга сәяси матдәләр буенча хөкем ителгәннәрне һәм Алмания, Италия, Румыния, Маҗарстан гаскәрләре әсирләрен китереп ташлыйлар. Барлык тоткыннар саны 25 меңгә җитә. Әсирләргә мәхкәмә һәрберсен 25-әр елга иректән мәхрүм иткән. Аларны 1955 елны Хрущев һәм Аденауэр имзалаган яшерен килешү генә коткарган. Шул ук елны һәммә әсирләр ватанына кайта.

1949 елны ул Ишембайга буйсынулы штп була, 1954 елны мөстәкыйль шәһәр итеп таныла.

Әлеге көнгә Стәрлетамак сәнәгать буыны чикләрендә Ишембай, Салават, Стәрлетамак шәһәрләре барлыкка килгән. Монда өлкә-ара бәйләнешле зур күләмле, куәтле нефтегаз комплексы эшләп килә. Шәһәрләр уртак инженер инфраструктурасы белән бәйләнгән. Бу инфрастуктурага транспорт юл челтәре, су селтәре һәм су киртәләре, шулай ук Ишембайдан Стәрлетамакка таш тоз ташучы, ә аннары эшкәртү өчен Салаватка нефть йөртүче, продуктларны җиткерүче челтәрләр керә. Калалар арасында, бигрәк тә Салават белән Ишембай арасында, мәдәният, торак, эш һәм миграция бәйләнешләре ныклы үсеш алган.

Әле дә шәһәрдә 4 төзәтү колониясе исәпләнә.

Халык

1959^[8]	1970^[9]	1979^[10]	1989^[11]	2002^[12]	2010^[13]
28 822	113 932	137 237	149 627	158 600	156 095

Мәдәният

Салават дәүләт башкорт театры 1936 елда төзелгән. Ул вакытта ул «Авыргазы татар колхоз-совхоз театры» дип аталган иде.

Матбугат

Салават шәһәрендә 2006 елда «Таң йолдызы» дип исемләнгән татар газетасы чыга башлаган иде. Соңрак исеме «Салават таңнары» дип үзгәртелде һәм ул рәсми теркәлү үтеп эшли башлады.

Танылган шәхесләр

Мөхәммәт-Хәнәфия Батыршин, Аллагуат (1833-1912) — Ташкәнт шәһәренең беренче шәһәр табибы.
Хәсән Әхтәмов — Советлар Берлеге каһарманы.
Эмиль Сәйфетдинов — спидвейчы.
Ольга Вайсбеккер — балалайкачы. ТР халык артисты (2018).

Түбәндәге төзмә кешеләр һәм роботлар аңларлык күп телле халыкара Викимәгълүмат белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы яңартка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.

яңарт | SPARQL |сурәтләр тап

Бу исемлек Wikidata мәгълүматларына нигезләнә һәм периодик рәвештә робот тарафыннан яңартылып тора. Исемлекне кулдан яңарту өчен уң яктагы яңартка басыгыз.
Исемлек өлкәсе эченә кертелгән барлык төзәтмәләр киләсе яңарту белән бетереләчәк!

туу	Исем	әлма-матер	һөнәр төре	эш урыны	үлем датасы	үлем урыны
1955-03-17	Михайлов, Александр Сергеевич		инженер
1957-06-30	Паршиков Геннадий Петрович	Уфа дәүләт нефть-техника университеты
1959-07-23	Viktor Vasilyev		футболчы
1960-06-25	Ғәйфуллин Булат Нәҡи улы	MSU Faculty of Computational Mathematics and Cybernetics	програмчы	RUSSOFT
1961-10-13	Larisa Davydova		сәясәтче
1961-12-25	Бычков Владимир Николаевич	Урал дәүләт физкультура университеты	спортчы тренер	special education school Уфа
1962-06-09	Vasilieva Venera Anurovna	Уфа статистика, информатика һәм исәпләү техникасы көллияте Бөтенроссия читтән торып уку финанс-икътисад инситуты	статистик икътисадчы дәүләт хезмәткәре
1963-06-11	Yury Korgunyuk	МДУ тарих факультеты Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты	галим	Marx-Engels-Lenin Institute
1965-02-12	Igor Syrov	Уфа фән һәм технологияләр университетының Стәрлетамак филиалы	галим
1966-01-28	Игорь Изместьев	Уфа дәүләт авиация техник университеты	эшмәкәр сәясәтче дәүләт эшлеклесе	Федерация Советы
1966-10-15	Oleg Alekseevitsj Hayboellin		кинопродюсер кинорежиссёр актёр сценарист
1968-10-29	Исхаҡов Рияз Марат улы		кинорежиссёр
1969-11-29	Вәлиуллин Ринат Риф улы	Санкт-Петербург дәүләт университеты	язучы шагыйрь рәссам	Санкт-Петербург дәүләт университеты
1970-05-12	Хәлимов Айрат Андалис улы	Уфа дәүләт нефть-техника университеты	инженер университет профессоры	Уфа дәүләт нефть-техника университеты
1970-10-20	Andrey Krivosheyev		тимераякчы-егерүче
1971-04-19	Халилов, Динар Галиевич	Башкорт дәүләт университеты	менеджер
1975-11-25	Tatiana Tezikova		спортчы
1976-01-12	Vyacheslav Blagodarskiy		режиссёр сценарист кинопродюсер
1976-07-14	Güzel Georgijeva		шашист
1976-08-17	Абдуллин Ленар Рәфил улы	Уфа дәүләт нефть-техника университеты	engineering technician
1976-10-28	Vladimir Trubanov				1996-08-19	Грозный
1981-01-10	Simon Vlasov		узышчы-матасыйкылчы
1981-06-02	Denis Saifutdinov		узышчы-матасыйкылчы
1981-06-16	Иван Хлынцев		алкалы һоккей уйнаучы
1981-10-01	Artyom Belousov		тимераякчы-егерүче спортчы
1984-08-01	Dmitry Prokudin		алкалы һоккей уйнаучы
1985-07-22	Viktor Golubovsky		спортчы
1985-09-14	Тимофеев, Андрей Николаевич	А. М. Горький исемендәге Әдәбият институты	язучы прозачы әдәби тәнкыйтьче
1986-01-24	Anzhelika Valerevna Kashirina	Россия театр сәнгате университеты — ГИТИС	актёр
1989-10-26	Emil Sayfutdinov		speedway rider
1990-06-14	Irina Filishtinskaya		воллейболчы
1991-02-18	Ziliya Bakhtieva		җырчы
1991-02-27	Yana Panevina		баскетболчы
1992-09-24	Андрусенко Дмитрий Александрович		хәрби хезмәткәр		2014-04-19	Донецк
1992-11-20	Dinara Fakhritdinova		rock climber
1999-07-10	Yegor Bestuzhev		баскетболчы
1999-12-17	Gleb Chugunov		спортчы speedway rider
2000-02-25	Polina Egorova		йөзүче
2000-11-25	MORPHINELIFE		җырчы
2001-10-02	Rodion Amirov		алкалы һоккей уйнаучы		2023-08-14	Мүнхен
2002-11-10	Bogdan Vypritsky		алкалы һоккей уйнаучы
2003-05-14	Ivan Mekhovov		алкалы һоккей уйнаучы
2005-03-17	Makar Khanin		алкалы һоккей уйнаучы
	Andrei Nikolaev

Автоматик рәвештә яңартылучы исемлек азагы.

== Фотогалерея ==

Губкин ур.
"Октябрь" кинотеатры
Музыкаль училище
Желанный
Нефтехимиклар мәдәният сарае
Первомай ур.
Богдан Хмельницкий ур.

Искәрмәләр

Чыганак

• Салават төзелеше тарихы 2012 елның 20 февраль көнендә архивланган

[_e591ff0f0246a683-1] 1,0 ^1,1 ОКТМО
https://wikidata.org/wiki/Track:P764https://wikidata.org/wiki/Track:Q4330203

[_b1d0c7190f242166-2] Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2025 года — Москва: Росстат, 2025.
https://wikidata.org/wiki/Track:Q133797648https://wikidata.org/wiki/Track:Q2624680https://wikidata.org/wiki/Track:Q649

[_ef313e45d1c1a41c-3] ttps://web.archive.org/web/20200205130523/http://admsurgut.ru/rubric/120/Partnery-Surguta

[_9d49b26e28ee9368-4] ttp://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=80739000200620072008200920102011

[справочник-5] Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — приложение в формате Excel 2016 елның 4 март көнендә архивланган

[6] Статистики подсчитали население городов и сёл в Башкирии. ИА «Башинформ», 10.05.2024

[7] М. И. Роднов. Крестьянство Стерлитамакского уезда по переписи 1917 года. Уфа, 2009. 132 с.(үле сылтама)

[8] 1959 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны

[9] 1970 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны

[10] 1979 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны

[11] 1989 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны

[12] 2002 елгы Бөтенроссия җанисәбе. РФ, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны

[башстат-13] Численность населения по населенным пунктам Республики Башкортостан, archived from the original (PDF) on 2014-08-20, retrieved 2013-11-03

[B1-14] 1,00 ^1,01 ^1,02 ^1,03 ^1,04 ^1,05 ^1,06 ^1,07 ^1,08 ^1,09 ^1,10 ^1,11 ^1,12 ^1,13 ^1,14 ^1,15 ^1,16 ^1,17 ^1,18 ^1,19 ^1,20 бу торак пунктта яшәүче татарлар саны ясалма рәвештә киметелгән булырга мөмкин

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[1]

к б ү Башкортстан Республикасы
	Башкала: Уфа
	Шәһәрләр: Агыйдел \| Баймак \| Бәләбәй \| Белорет \| Бөре \| Благовещен \| Дәүләкән \| Дүртөйле \| Ишембай \| Күмертау \| Межгорье \| Мәләвез \| Нефтекама \| Октябрьски \| Салават \| Сибай \| Туймазы \| Учалы \| Стәрлетамак \| Яңавыл
	Районнар: Архангель \| Аскын \| Авыргазы \| Әлшәй \| Баймак \| Бакалы \| Балтач \| Бәләбәй \| Балакатай \| Белорет \| Бишбүләк \| Бөре \| Болгавар \| Благовещен \| Борай \| Бөрҗән \| Бүздәк \| Габҗәлил \| Гафури \| Дәүләкән \| Дүртөйле \| Дуван \| Җылаер \| Җиянчура \| Иглин \| Илеш \| Ишембай \| Кызыл Кама \| Күгәрчен \| Кушнарин \| Куергазы \| Калтасы \| Караидел \| Кырмыскалы \| Кыйгы \| Мәләвез \| Мәчетле \| Мишкә \| Миякә \| Нуриман \| Чакмагыш \| Салават \| Тәтешле \| Туймазы \| Өфә \| Учалы \| Фёдоровка \| Хәйбулла \| Чишмә \| Шаран \| Стәрлебаш \| Стәрлетамак \| Яңавыл \| Ярмәкәй
	Башка мәкаләләр:: Административ-территориаль бүленеше \| Байрак \| Герб \| Гимн \| Халык

к б ү Татарлар саны буенча Русия торак пунктлары
> 100 мең кеше	Казан • Уфа^[1] • Яр Чаллы • Мәскәү • Түбән Кама
> 50 мең кеше	Әлмәт • Стәрлетамак^[1] • Сембер • Ижау • Чиләбе
> 25 мең кеше	Екатиринбур • Октябрьски^[1] • Ырынбур • Нефтекама^[1] • Самар • Яшел Үзән • Пирем • Азнакай • Салават^[1] • Туймазы^[1] • Петербург • Төмән • Әстерхан • Алабуга • Бөгелмә • Тольятти • Лениногорски
> 10 мең кеше	Түбән Варта • Зәй • Чистай • Магнитогорски • Омск • Дүртөйле^[1] • Норлат • Арча • Соргыт • Тубыл • Баулы Саранск • Мәләкәс • Буа • Сарытау • Бәләбәй^[1] • Кукмара • Нижгар • Нефтеюганск • Чишмә^[1] • Пенза • Җәлил • Менделеевск • Әгерҗе • Зылатаус • Мамадыш
> 5 мең кеше	Йошкар-Ола • Волгоград • Новосибирск • Ишембай^[1] • Красноярск • Мәләвез^[1] • Актаныш • Урта Әләзән • Орски • Сызран • Сарапул • Минзәлә • Күзнәй • Яңавыл^[1] • Тум • Первоуральск • Күмертау^[1] • Учалы^[1] • Агыйдел • Байлар Сабасы • Чакмагыш^[1] • Ноябрьск • Прокопьевск • Түбән Мактама • Волжск • Балтач • Копейск • Бөре^[1] • Можга • Сарман • Мөслим • Бүздәк • Кама Аланы • Кемерово • Раевский^[1] • Түбән Тагил • Нократ Аланы • Урыссу • Дзержинск • Толбазы^[1] • Бакалы^[1] • Чаткы • Белорет • Актүбә • Биектау • Өркет • Троицк • Иске Кулаткы • Шыгырдан • Когалым • Приютово^[1] • Балык Бистәсе • Шәмәрдән • Яңа Уренгой • Ростов-на-Дону • Благовещен^[1] • Васильево • Югары Пышма • Богырыслан
Моны да карагыз: Татарлар саны буенча Балтыйк буе илләре, Украина, Казакъстан торак пунктлары ↑ ^1,00 ^1,01 ^1,02 ^1,03 ^1,04 ^1,05 ^1,06 ^1,07 ^1,08 ^1,09 ^1,10 ^1,11 ^1,12 ^1,13 ^1,14 ^1,15 ^1,16 ^1,17 ^1,18 ^1,19 ^1,20 бу торак пунктта яшәүче татарлар саны ясалма рәвештә киметелгән булырга мөмкин

к б ү Башкортлар саны буенча Русия торак пунктлары
>100 мең кеше	Уфа
>50 мең кеше	Стәрлетамак
>25 мең кеше	Сибай • Салават • Нефтекама • Чиләбе
>10 мең кеше	Баймак • Учалы • Ишембай • Мәләвез • Күмертау • Белорет • Яңавыл• Октябрьски • Магнитогорски • Екатеринбург
>5 мең кеше	Аскар • Акъяр • Дәүләкән • Иске Балтач • Борай • Югары Яркәй• Бәләбәй • Бөре • Туймазы • •Ырынбур Түбән Варта • Соргыт • Пермь • Зылатаус • Мәскәү
Эчендә торак пункты урыны башкортлар күләме буенча бирелде. Мәсәлән: Баймакта башкортлар 71,6% (беренче), Учалыда – 53% (икенче), Ишембайда -29,7%.