Сания Әхмәтҗанова

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Сания Әхмәтҗанова latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Сания Әхмәтҗанова
Сания 5446.jpg
Шагыйрә Сания Әхмәтҗанова
Тугач бирелгән исеме: Сания
Псевдонимнар: Гәрәбә
Туу датасы: 20 апрель 1962(1962-04-20) (57 яшь)
Туу урыны: Татарстан АССР, Арча районы, Курса Почмак авылы
Ватандашлык: ССРБFlag of the Soviet Union.svg ССРБ
Русия байрагы РФ
Эшчәнлек төре: педагог-журналист
Жанр: поэзия, проза
Иҗат итү теле: татар теле
Премияләр: ТР Мәдәният министрлыгы һәм Язучылар берлегенең Һади Такташ ис. әдәби премиясе (2016)
Бүләкләр: Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2012)

ТР Мәгариф һәм фән министрлыгының "Мәгарифтәге казанышлары өчен" күкрәк билгесе (2017)

Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты Рәхмәте (2017)
Яшәү җире Гаврилов урамы, Казан[1]

Сания Әхмәтҗановашагыйрә, популяр җыр текстлары авторы. Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2012), ТР Мәдәният министрлыгы һәм Язучылар берлегенең Һади Такташ исемендәге әдәби премия (2016), ТР Мәгариф һәм фән министрлыгының "Мәгарифтәге казанышлары өчен" күкрәк билгесе (2017) иясе.

Тормыш юлы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Сания Юныс кызы Әхмәтҗанова 1962 елның 20 апрелендә Татарстанның Арча районы Курса Почмак авылында колхозчылар гаиләсендә туган. Әнисе Рәхимә балачакта укытучы булырга хыялланган, ләкин биш яшеннән (аннан өлкәнрәк сигез бертуганы белән) әтисез калуы, яшьлегенең михнәтле Бөек Ватан сугышы елларына туры килүе бик күп яшьтәше кебек үк аны да тормыш арбасына җигелергә мәҗбүр иткән. Унҗиде яшьлек Рәхимә, шул елларда артельдә эшләп, хәрбиләрнең кием-салымнарын төзәтү-ямау, яңаларын тегүдә катнашкан һәм тегүче һөнәрен үзләштергән. Сания, әнисенә охшап, кечкенәдән тапкыр телле, җор сүзле булып үскән һәм бүгенгәчә уенчак һәм шат күңелле булып калган. Әнисе даими язылып-укып барган газета-журналларны, ул үз күргән әдәбият-сәнгать дөньясын Сания дә кечкенәдән якын иткән. Әтисе Юныс агач эшенә осталыгы белән тирә-якта дан тоткан. Йорт-җирне баштанаяк үзе эшләп, табак-кисмәктән алып, җиһазларга кадәр үзе ясаган. Арба тәгәрмәче, чана-чаңгы, тырма ише көнкүреш кирәк-яракларын ясау, көянтә бөгү кебек эшләрне дә осталарча башкарган. Әти-әнисе алты баласына да төпле һөнәри белем алуда ярдәм итеп кенә калмыйча, үзләре белгән кул эшләренә маһирлыкны да мирас итеп калдырган. Сания сигезьеллык мәктәпне, аннары Арча педагогия училищесын «бик яхшы» билгеләренә генә тәмамлый, Казан дәүләт педагогия институтының урыс-татар бүлегендә югары белем ала. Үзенең яшьлек хыялын кызының тормышка ашыруын Рәхимә апа аеруча куанып кабул итә. Сания Юныс кызы хезмәт юлын Казанда башлангыч сыйныфлар укытучысы буларак башлый. Балалар бакчасында тәрбияче, соңрак татар теле һәм әдәбияты укытучысы булып эшли. Күңелендә гомер буе шигырь уты йөртеп, ике дистә елга якын балаларга белем һәм тәрбия бирә. Сайлаган һөнәренә тугры калып, мәктәп эшеннән журналистика-язу хезмәтенә күчә: укытучылар журналы булган “Мәгариф”тә бүлек мөхәррире булып эшли башлый. Бүген дә милли мәгариф өлкәсендәге хезмәтен иҗади эшчәнлек белән бергә бәйләп алып бара. Беренче әдәби иҗат тәҗрибәләре – шигырьләре һәм яшь хәбәрче язмалары – мәктәптә укыганда “Яшь ленинчы” (хәзер “Сабантуй”) газетасында басыла. Педучилищеда белем алган елларында язучы Радик Фәизов җитәкләгән “Тукай якташы” әдәби түгәрәгенә йөреп, күпмедер иҗади чыныгу ала, шигырьләре һәм булачак укытучылар тормышыннан кызыклы язмалары белән район газетасында даими катнаша башлый.

Сания Әхмәтҗанова 1990 елларда популяр җыр текстлары авторы буларак халыкка танылды. Аның шигырьләренә иҗат ителгән җырларны Рөстәм Закиров, Айдар Галимов, Алсу Хисамиева, Эльвира Хәйруллина, Алсу Хәбибуллина кебек танылган җырчылар бик теләп башкара. Җырчы һәм композитор Зөфәр Хәйретдинов турында аерым әйтеп үтәргә кирәктер, чөнки С.Әхмәтҗанова шигырьләренә язылган күп җырның көй ягыннан авторы да, башкаручысы да шул ук З. Хәйретдинов. Байтакка сузылган бәрәкәтле иҗади хезмәттәшлек нәтиҗәсе буларак, инде ике дистә ел дәвамында халык яратып тыңлый һәм җырлый торган “Пар алма”, “Кура җиләк”, “Дәшмә миңа, соң инде”, “Әйтер сүзең әйтеп кал”, “Сары кашкарыйлар”, “Ялгыз әнкәй” кебек җырлар дөнья күрде.

“Идел – Пресс” нәшрияты 2002 елда С.Әхмәтҗанованың “Оч иреккә, җырым” исемле беренче китабын бастырып чыгарды. Югары полиграфик эшләнештәге затлы басмада дөнья күргән тәүге мәхәббәт лирикасы; хатын-кыз язмышы, халык-милләт турында фәлсәфи уйланулы шигырьләре укучыны битараф калдырмагандыр.

Сания Әхмәтҗанова алга таба да иҗат өлкәсендә активлыгын киметми. Милләт язмышы, рухи иминлек, яшәү мәгънәсе белән сугарылган яңадан-яңа шигъри тупланмалары көндәлек матбугатта, аерым алганда “Казан утлары”, “Мәйдан” журналларында, “Мәдәни җомга”, “Ватаным Татарстан” газеталарында даими басылып тора; лирик таланты һәм иҗат үзенчәлекләре яңа җыр текстларында тагын да ныграк ачыла бара. 2008 елда Татарстан китап нәшриятында шагыйрәнең “Пар алма” дип исемләнгән яңа шигырьләр җыентыгы дөнья күрде.

2009 елдан ул Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

С.Әхмәтҗанованың әдәби теле халыкның җанлы сөйләменә, образлы фикерләвенә нигезләнгән; аның иҗатына ихласлык, хисси кайнарлык хас; шигъри әсәрләре күңел кылларын тибрәтерлек төгәл музыкаль-ритмик яңгырашка ия. Халык мәхәббәтен яулаган язучы Мөхәммәт Мәһдиевнең якташы булу да моңа йогынты ясамый калмагандыр.

2012 елда Татарстан китап нәшриятында Сания Әхмәтҗанованың шигырьләр, поэма һәм тарихи цикллардан торган “Гәрәбә” исемле яңа җыентыгы басылып чыкты. Шагыйрәнең бүген иҗат диңгезенә инде тирәнрәк чумып, бөтенләй башка кимәлдәге гәрәбәләр табып, аларны чын осталарча чарлап, үзенең шигърият таҗында кабатланмас асылташ итеп яшьнәтү-балкытуын, аңлашыла ки, балалары үсеп, гаилә тормышында икенче сулыш ачылу белән дә аңлатырга мөмкиндер. Хәер, Сания Әхмәтҗанованың иҗатын күз уңында тоткан шигърият сөючеләр соңгы елларда моны үзләре дә бәяләми калмагандыр, мөгаен.

2013-2015 елларда Сания Әхмәтҗанованың "Казан утлары" журналында бер-бер артлы "Арча капкасы", "Арча поезды", "Арча сулары" дигән 3 яңа лиро-эпик циклы дөнья күрде.

«С.Әхмәтҗанованың «Арча капкасы» шигырьләр бәйләмендә үзгә күренеш – ерак тарих аша бүгенгене бәяләү сыйфаты алга чыга. Милләт азатлыгы, татар телен үстерү, гадәт-традицияләрне саклап калу мәсьәләсенә мөнәсәбәттә тарихи-мәдәни хәтерне торгызу мотивы калка, милли хәтер – милләт сакчысы кебек тәкъдим ителә. Гомуми планда караганда, бу юнәлештәге шигырьләрдә публицистлык сыйфатының көчле булуы күзгә ташлана, хәтта ул бер стиль тенденциясе буларак билгеләнә ала»[2]

,

– дип яза Галимә Нурфия Юсупова «Казан утлары» журналында үзенең «Татар шигъриятенең үсеш-үзгәреш юллары» дигән мәкаләсендә. (Казан утлары. – 2014. – № 3. – Б. 127–135.)

Нурфия Юсупова  бер ел соңрак «Казан утлары»нда «Шигърият дөньясы»  дигән аналитик мәкаләсендә (Казан утлары. – 2015. – №4. – Б. 132–140) билгеләп үткәнчә, «Арча төбәгендә туып-үскән яки буыннар чылбыры шушы төбәккә тоташкан Г.Курсави, Ш.Мәрҗани, Г.Тукай, Г.Камал, Г.Бәширов, С.Хәким, Г.Ахунов, М.Мәһдиев кебек шәхесләргә тукталып, шагыйрә аларның милли барышта, әдәби аренадагы урынын барлый, аларга мөнәсәбәт аша милләткә бәя бирергә омтыла (шулай ук Тукай турындагы поэзиядән үк үстерелә килгән алым), Арча төбәгенең татар халкы язмышындагы урынын да төгәлләштереп куя».

«Арча сулары» циклында Сания Әхмәтҗанова данлы төбәк – Арча карынында яралып, дөньяга аваз салган Ашыт, Шушма, Казансу елгаларының, Идел йорт аша үз юлын табып, Ана су дип йөртелгән Идел елгасына барып тоташуын, аннан зур диңгез һәм океаннарга чыгып, Олы суларга куәт, яшәү көче бирүен образлы шигъри дулкын агымында тасвирлый. Шагыйрә Арча язмышының, анда туып-үскән кешеләрнең эш-гамәлләренең дә шулай Ил-җир язмышына тоташуын үзәккә куя.

Сания Әхмәтҗанованың «Ватаным Татарстан» газетасында дөнья күргән «Толым» бәян-хикәясен укыган әдәбият сөючеләр аның проза әсәрен дә образлы шигъри тел белән яза алу осталыгына инанмый калмагандыр. Әлеге хикәя – авторның автобиографик вакыйгаларга нигезләнгән бәян-новелласыннан бер өзек, һәм якын киләчәктә әлеге күләмле әсәр безгә шагыйрәнең каләмем яңа әдәби кимәлдә бәяләргә, аның иҗатын яңа яктан ачарга мөмкинлек бирер дип ышанасы килә.

Танылу[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Әдәбият һәм сәнгать өлкәсендәге уңышлары өчен 2012 елда шагыйрә Сания Юныс кызы Әхмәтҗановага Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе дигән мактаулы исем бирелде. "Гәрәбә" китабы һәм "Арча капкасы", "Арча поезды", "Арча сулары" лиро- эпик цикллары өчен ТР Мәдәният министрлыгы һәм Язучылар берлегенең Һ.Такташ ис. премиясе бирелде. (2016) Мәгариф өлкәсендәге нәтиҗәле эшчәнлеге өчен "Мәгарифтәге казанышлары өчен" күкрәк билгесе белән бүләкләнде. (2017)

Библиография[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Фәйзуллин Р. Җыр канатлары сынмасын! – Китапта: Оч иреккә, җырым: Шигырьләр. – Казан: ГУП ПИК “Идел-Пресс”, 2002. – 5 б.
  • Гарипова Х. Җыр канаты – сөюдән // Шәһри Казан. – 2003. – 14 март. – 14 б. С. Әхмәтҗанованың “Оч иреккә, җырым” китабы чыгу уңаеннан.
  • Мостафин Р. Шигъриятькә кызлар килә // Татарстан яшьләре. – 2004. – 15 гыйнвар. Мәкаләдә С. Әхмәтҗанова иҗаты турында әйтелә.
  • Госман Садә.Офыгында – кояш нуры // Ватаным Татарстан. – 2004. – 23 гыйнвар. С. Әхмәтҗанова шигырьләренә кереш сүз.
  • Мөхәммәдиева Л.Туган якта очрашу // Арча хәбәрләре. – 2004. – февраль. Мәктәптә укучылар белән очрашудан соң язылган мәкалә.
  • Гәрәев М. Син йөрәктә ... // Мәдәни җомга. – 2004. – 19 март. – 8 б. Арчада булып узган хезмәт һәм сәнгать бәйрәме турындагы язмада С. Әхмәтҗанова иҗаты искә алына.
  • Сәлахова Э. Укытучы булып туганмын ... // Ирек мәйданы. – 2004. – №19. – 5 ноябрь. – 4 – 6 б. С. Әхмәтҗанованың иҗаты һәм тормышы турында.
  • Хитлар ничек туа? // Кәеф ничек?– 2006. – №5. – март. – 10 б. А. Юнысова, М. Әгъләм, С. Әхмәтҗанова сүзләренә язылган җырлар турында.
  • Гаташ Р.// Ватаным Татарстан. – 2007. – 6 апрель. – 6 б. С. Әхмәтҗанова шигырьләренә кереш сүз.
  • Туган нигез җылысына төреп... // Мәдәни җомга.– 2007. – 20 апрель. – 7 бит. Шигырьләреннән соң кыскача белешмә.
  • Моратов Г. Пар алмадай идек, багалмадай. – Китапта: Пар алма: Шигырьләр. – Казан: Татар.кит.нәшр., 2008. – 5 – 6 б.
  • Вәлиева Д. Мин бәхетле булыр өчен тудым //Ватаным Татарстан — 2009. — № 13. — 24 гыйнвар. — 8 б. «Пар алма» китабын укучыга тәкъдим итү кичәсе турында мәкалә.
  • Гыйззәтуллин Р. Җырың очсын биектә //Мәдәни җомга. — 2010. — 20 август. —16 бит. “Пар алма” китабына рецензия.
  • Галиев М.Гәрәбә – диңгез бүләге. – Китапта: Гәрәбә: шигырьләр, поэма, тарихи цикллар. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2012. – 351 б.
  • Локманова Л.Сания Әхмәтҗанова: “Мин яңадан тудым бу дөньяга” // Безнең гәҗит. – 2012. – № 15 (18 апрель). Шагыйрәнең 50 яшьлек юбилее уңаеннан әңгәмә.
  • Галиев М. Гәрәбә – диңгез бүләге //Мәдәни җомга. – 2012. – 20 апрель. – 14 бит. “Гәрәбә” китабы чыгу уңаеннан мәкалә.
  • Язучыларыбыз. Сания Әхмәтҗанова. //Мәйдан.– 2012. – № 5 (май). – 31 – 67 битләр. Иҗат үрнәкләре, шагыйрә турында каләмдәшләре, автор архивыннан фотографияләр тупланмасы.
  • Рәшит Әхмәт. Күңелемнән – күңелеңә // Мәдәни җомга. – 2012. – 30 ноябрь. – 16 бит. “Гәрәбә” китабы турында аналитик язма.
  • Садыйкова Р. Шигырь дәвасы // Мәдәни җомга. – 2014. – 31гыйнвар. – 16 бит. “Гәрәбә” китабы турында аналитик язма.
  • Юсупова Н. Шигърият дөньясы: 2014 ел / Н.М.Юсупова // Казан утлары. – 2015. – №4. – Б. 132–140
  • Юсупова Н. Татар шигъриятенең үсеш-үзгәреш юллары: 2014 ел /  Н.М.Юсупова //  Казан утлары. – 2014. – № 3. – Б. 127–135.

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. https://gyteli.info/kazan/
  2. Н.М. ЮСУПОВА, Г.Р.ГАЙНУЛЛИНА Хәзерге татар шигъриятенең үсеш-үзгәреш юллары // СОВРЕМЕННАЯ ТАТАРСКАЯ ЛИТЕРАТУРА, Конспект лекций. — Казан: КФУ, 2014. — бит 8/97.