Санскрит

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Санскрит
Илләр:

Һиндстан

Рәсми халәт:

Һиндстанның 22 рәсми теленең берсе

Классификация
Категория:

???

Һинд-Европа гаиләсе

Язу:

деванагари һ.б.

Тел кодлары
ISO 639-1:

sa

ISO 639-2:

san

ISO 639-3:

san

Санскрит (संस्कृतम् saṃskṛtam [sə̃skɹ̩t̪əm], элегрәк संस्कृता वाक् saṃskṛtā vāk, "сафландырылган сөйләм") — тарихи Һинд-Ария теле, һәм Һиндуизм һәм Буддизмның беренче дини теле. Бүгенге көндә бу тел Һиндстанның 22 рәсми телнең берсе, һәм Уттараханд штатының рәсми теле булып тора.

Классик санскрит якынча безнең эрага кадәр 4-нче гасырда Панини грамматикасында күрсәтелгән. Зур Һиндстан мәдәниятләрендә бу телнең позициясе Европадагы грек һәм латин телләренә охшаш. Бу тел Һинд субконтинентының күп хәзерге телләренә, бигрәк тә Һиндстан, Пакистан һәм Непал телләренә, зур йогынты ясаган.

Санскритның пре-классик формасы Ведик Санскрит дип атала, шул вакытта Ригведа иң борынгы һәм архаик сакланган стадиясе, иң борынгы чыганак безнең эрага кадәр 1500 елга карый. Бу Ригведик Санскритның тарихта теркәлгән Һинд-Иран телләренең иң борынгысы, һәм инглиз һәм күпчелек Европа телләрен керткән Һинд-Европа телләренең иң элек теркәлгән әгзасы булуын күрсәтә.

Санскрит әдәбияты шигърият, драма белән бер рәттән фәнни, техник, философик һәм һиндуизм дини текстларын эченә кертә. Санскрит һиндуизм дини ритуалларында мантра һәм гимн формасында церемониаль тел буларак киң кулланыла. Сөйләм санскрит Һиндстанның кайбер традицион учреждениеләрендә кулланыла һәм бу телне торгызырга көч куела.

Башка телләр белән мөнәсәбәт[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Санскрит Һинд-Европа телләр гаиләсенең Һинд-Иран суб-гаиләсе әгзасы. Аның иң якын борынгы "туганнары" булып иске фарсы һәм авеста телләре булып тора. Һинд-Европа телләре гаиләсендә, санскрит характеристик аваз үзгәреше ягыннан сатем теллләренә (бигрәк тә славян һәм балтик телләренә) һәм грек теленә охшаш.

Вариантлары[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Классикка кадәр Санскрит формасы Ведик Санскрит буларак билгеле, шул ук вакытта Ригведа теле иң борынгы һәм иң архаик сакланган формасы булып тора, ул безнең эрага кадәр икенче меңьеллык башына карый. Бу Ригведик Санскритны теләсә нинди Һинд-Иран телнең иң борынгы үрнәге итеп һәм инглиз теле һәм күпчелек Аурупа телләрен керткән Һинд-Европа телләренең иң борынгы әгъзалары итеп квалификацияли.

Классик Санскрит ул стандарт регистр, Панини грамматикасында якынча безнең эрага кадәр дүртенче гасырда күрсәтелгән. Зур Һиндстан мәдәниятләре арасында аның торышы Европадагы Латин һәм Борынгы Грек телләрнекенә охшаш һәм ул Һиндстан субконтинентының күпчелек хәзерге вакты телләренә шактый йогынты ясаган, бигрәк тә Һиндстан, Бангладеш, Пакистан, Шри Ланка һәм Непалга.

Ведик Санскрит[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Панини билгеләмәсе буенча Санскрит борынгырак ведик формадан эволюцияләгән. Ведик Санскритның хәзерге формасының эзләрен безнең эрага кадәр икенче меңьеллыкта табарга була (Ригведа өчен). Галимнәр еш Ведик Санскритны һәм Классик "Панини" санскритын аерым диалектлар буларак аера. Гаять охшаш булса да, алар фонология, сүз составы, грамматика һәм синтаксисның мөһим өлешләре белән аерылып тора. Ведик Санскрит ул гимнарның, җырларның һәм Брахманнар һәм Упанишадаларда теологик һәм дини-фәлсәфи бәхәсләрнең зур тупланмасы булган Ведаларның теле. Хәзерге заман галимнәре Ригведа Самхитаның метрик гимннарын иң борынгы дип саный. Ведик чорның ахыры Упанишадалар иҗат итү белән билгеләнә, алар Ведик корпусның өлеше булып тора, шулай да, иң борынгы Сутралар шулай ук Ведик теле һәм эчтәлеге буенча.

Классик Санскрит[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

2000 ел дәвамында диярлек Санскрит мәдәни тәртипнең теле булган һәм Көньяк Азия, Эчке Азия, Көньяк-көнчыгыш Азия һәм күпмедер дәрәҗәдә Көнчыгыш Азиягә тәэсир иткән. Пост-ведик Санскритның мөһим формасы һинд эпик шигъриятендә - Рамаяна һәм Махабхаратада бар. Эпик шигърияттә Панинидан аермалар гомумән алганда Пракриттан йогынты сәбәпле булган, һәм алар Панинига кадәр элементлар булмаган. Традицион Санскрит галимнәре бу аермаларны ārṣa (आर्ष) дип атыйлар бу "ришиларныкы" дигәнне аңлата ягъни борынгы авторларның атамасы. Кайбер контекстларда шулай ук тиешле Классик Санскриттан күбрәк "пракритизмнар" бар (гади сөйләмнән алынмалар). Буддист Гибрит Санскриты - ул Урта Һинд-Иран телләре шактый тәсир иткән әдәби тел, ул Буддист Пракритына нигезләнгән, соңгысы стандарт Классик Санскрит тарафыннан төрле дәрәҗәдә ассимилицияләнгән.

Классик Санскритның төп дүрт диалекты булган paścimottarī (Төньяк-конбатыш, шулай ук Төньяк яки Көнбатыш дип атала), madhyadeśī  (әдәби, урта ил диалекты), pūrvi (Көнчыгыш) һәм dakṣiṇī (Көньяк, Классик периодта барлыкка килгән). Беренче өч диалектларның бабалары Ведик Брахманнарда чагылыш тапкан, шуларны беренчесе иң саф дип санала (Kaṣītauki Brāhmaṇa, 7.6).

Халык мәгарифе һәм популярлаштыру

Өлкәннәр һәм дәвам итүче белем бирүе[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Һиндстанда Санскрит телен торгызып караулар 1947-нче елдан башлана (ул Конституциянең Сигезенче Җәдвәлендәге 18 оригиналь телләргә кертелгән).

Самскрита Бһарати ул Санскритны торгызу өчен эшли торган оешма. (2002 елдан башлап) "Бөтен Һиндстан Санскрит Фестивале" иншалар бәйгесе уздыра. 1991 ел Һиндстан җанисәбе 49736 иркен Санскритта сөйләшүчене теркәгән. Санскритка өйрәтүче программалар тапшыручы үзәкләрнең списокларында бар. Үзәк Карнатакада урнашкан Маттур авылы халкы арасында Санскритта үз теле буларак сөйләшүчеләр бар дип раслана. Барлык касталарның кешеләре Санскритны балачактан бирле өйрәнә һәм шул телдә сөйләшә. Хәтта җирле мөселманнар да Санскритта сөйләшәләр. Тарихтан билгеле булганча, авыл Виджаянагара Империясе патшасы Кришнадеварайя тарафыннан Ведик галимнәргә һәм аларның гаиләләренә бирелгән, шул ук вакытта аның патшалык кешеләре Каннада һәм Телугу телләрендә сөйләшкән. Тагын бер саклап калып карау Ведаларны сөйләм традициясе аша саклау һәм тапшыруда концентрацияләнә.

Мәктәп җәдвәле[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Һиндстанның Үзәк Икенчел Белем Бирү Оешмасы, тагын берничә башка дәүләт белем бирү оешмалары белән бергә Санскритны дәүләтнең үз рәсми теленә альтернатив опция ясаган, ул идарә иткән мәктәпләрдә икенче яки өченче тел сайлавы итеп. Мондый мәктәпләрдә Санскрит сайлау буенча 5-енчедән алып 8-енче сыйныфка кадәр алып барыла. Бу шушы оешма белән эшләгән күпчелек мәктәпләр өчен дөрес, бигрәк тә Һинди рәсми тел булган штатларда. Санскрит шулай ук Һиндстан буйлап традицион гурукулаларда укытыла.

Көнбатышта[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Лондон, Англиядә урнашкан Изге Джеймс Яшьләр Мәктәбе Санскритны җәдвәлнең бер өлеше буларак тәкъдим итә. Америка Кушма Штатларында, 2009-ынчы елның сентябреннан алып өлкән мәктәп укучылары Самскрита Бхарати координацияләгән "Санскрит чит тел буларак" программасы өлеше буларак үзеннән-үзләре яки чит тел буларак Санскритны өйрәнә алалар. Австралиядә, Сиднейда Sydney_Grammar_School хосусый малайлар өлкән мәктәбендә 7-енче елдан 12-нче елга кадәр Санскритны тәкъдим итә, Өлкән Мәктәп Сертификаты өчен дә кертеп.

Университетлар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Түбәндә нигезләү датасы буенча хронологик тәртиптә Санскрит университетларының исемлеге китерелгән:

Нигезләнгән елы Исеме Урнашкан урыны
1791 Sampurnanand_Sanskrit_University Varanasi
1876 Sadvidya_Pathashala Mysore
1961 Kameshwar_Singh_Darbhanga_Sanskrit_University Darbhanga
1962 Rashtriya Sanskrit Vidyapeetha Tirupati
1962 Shri_Lal_Bahadur_Shastri_Rashtriya_Sanskrit_Vidyapeetha New_Delhi
1970 Rashtriya_Sanskrit_Sansthan New_Delhi
1981 Shri Jagannath Sanskrit University Puri
1986 Nepal Sanskrit University Nepal
1993 Sree Sankaracharya University of Sanskrit Kalady
1997 Kavikulaguru Kalidas Sanskrit University Ramtek
2001 Jagadguru Ramanandacharya Rajasthan Sanskrit University Jaipur
2005 Shree Somnath Sanskrit University Somnath-Veraval
2008 Maharshi Panini Sanskrit Evam Vedic Vishwavidyalaya Ujjain
2011 Karnataka Samskrit University Bangalore

Дөньяда күп университетлар Санскрит галимнәрен өйрәтә һәм яллый, моны алар я аерым Санскрит бүлегендә, я киңрәк Көньяк Азия өйрәтүләре яки Лингвистика өлкәсе эчендә эшли. Мәсәлән, Дели Университетында 400-гә якын Санскрит студентлары бар, шуларның яртысы чыгарудан соңгы программаларны укый.

Башка телләргә тәэсире[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Һинд телләре[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Санскрит Һиндстан телләренә зур тәэсир ясаган, алар аның сүз составыннан һәм грамматик нигезеннән үсеп чыккан; мәсәлән Һинди ул Хариболи диалектының санскритлаштырылган формасы. Барлык хәзерге Һинд-Ария телләрендә һәм шулай ук Мунда һәм Дравид телләрендә я турыдан-туры санскриттан (татсама сүзләр), я турыдан-туры түгел урта Һинд-Ария телләре аша (тадбхава сүзләр) алынган сүзләр бар. Санскриттан алынган сүзләр хәзерге Һинд-Ария телләренең сүз составының якынча илле процентын тәшкил итә һәм шулай ук Малаялам һәм Каннада телләренең дә. Телугу әдәби текстлары лексик яктан Санскрит яки шактый дәрәҗәдә санскритлаштырылган, бәлки җитмеш яки күбрәк процентка.

Башка телләр белән үзара тәэсир итешүе[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Санскрит шулай ук Буддист текстларының тәрҗемәдә таралуы аркылы Сино-Тибет телләренә дә йогынты ясаган. Буддизм Кытайга Ашока җибәргән Махаяна миссионерлары тарафыннан таратылган, күбесенчә Буддист Гибрид Санскритының тәрҗемәләре аша. Күп кенә терминнар турыдан-туры чагылганнар һәм Кытай сүз составына кушылган. 剎那 chànà  кебек Кытай сүзләре (Деванагари: क्षण kṣaṇa 'хәзерге мизгел') санскриттан алынган булган. Күп санскрит текстлары бары тик Будда өйрәтүләренең, Тенгьюрның, Тибет комментарияләре тупланмалырында гына сакланып калган.

Көньяк-көнчыгыш Азиядә Таи һәм Лао телләрендә Санскриттан алынма сүзләр күп, шулай ук Кхмер телендә дә һәм хәтта азрак дәрәҗәдә Вьетнам телендә дә. Мәсәлән, Таи телендә Ланканың императоры Равана Тхосакантх дип атала, бу аның Санскрит исеме Dāśakaṇṭha "ун муенлы" дигәнне аңлата.

Күп санскриттан алынган сүләр шулай ук Австронезия телләрендә, мәсәлән Ява телендә, бигрәк тә борынгырак формада, монда ярты сүз составы диярлек алынма сүзләр. Башка Австронезия телләрендә, мәсәлән традицион Малай һәм хәзерге Индонезия телләрендә шулай ук сүз составларында күп санскрит сүзләре бар, шулай да гарәп теле алынма сүзләреннән әзрәк пропорциядә. Охшаш рәвештә Филиппин телләрендә, мәсәлән Тагалог телендә кайбер Санскрит алынма сүзләре бар, шулай да күбесе испан теленнән алынган. Күп Көньяк-Көнчыгыш телләрендә очратырга булган Санскрит алынма сүзе bhāṣā сүзе, яки сөйләм теле күп тел исемнәренә ишарә итү өчен кулланыла.

Популяр мәдәнияттә[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Филип Гласс операсы Сатьяграхада Бхагават-Гитадан санскритта җырланган текстлар кулланыла. Матрица инкыйлабларында Брихадараньяка Упанишадтан дога бар. Мадоннаның Музыка альбомыннан "Кибер-рага" җырында Санскрит җырлары бар һәм аның 1998 ел альбомы Яктылык Нуры ннан Шанти/Аштанги җыры Гремми премиясен откан һәм аштанга виньяса йога җыры булып тора. Сүзләр арасында Ом шанти мантрасы бар. Композитор Джон Вильямс Индиана Джонс һәм Тәкъдир Гыйбадәтханәсе һәм Йолдыз сугышлары эпизод I: Фантом куркынычында санскрита җырлаучы хорларны куллана. Сугыш йолдызы Галактика 2004нең тема җыры Ригведадан алынган Гаятри-мантра булып тора. Энигманың "Бездә бала" сүзләрендә шулай ук Санскрит шигырьләре бар.

Саннар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Бердән унга кадәр саннар:

  1. éka-
  2. dva-
  3. tri-
  4. catúr-
  5. páñcan-
  6. ṣáṣ-
  7. saptán-
  8. aṣṭá-
  9. návan-
  10. dáśan-

Шулай ук карагыз[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Википедия

Википедиянең
телендә санскрит бүлеге бар!
sa:मुख्यपृष्ठम्