Сингапур

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Сингапур latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Сингапур
Flag of Singapore.svg
Байрак
Coat of arms of Singapore.svg
Илтамга
Шигарь Onward, Singapore Edit this on Wikidata
Башкала Сингапур
Халык саны 5 888 926 (июль 2017, 14 гыйнвар 2018) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 1965 Edit this on Wikidata
Сәгать кушагы UTC+08:00
Кардәш шәһәрләр Гибралтар һәм Пхеньян
Рәсми тел инглиз теле, малай теле, путуңхуа, тамил теле
Җәгърафия
Мәйдан 719.1 дүрткел киламитер
Координатлар 1.3°N 103.8°E Edit this on Wikidata
Сәясәт
Дәүләт башлыгы Якоб, Халима
Хөкүмәт башлыгы Ли Сяньлун
Икътисад
ТЭП 323 907 миллион АКШ дуллыры (2017) Edit this on Wikidata
Кеше башына ТЭП 427 АКШ дуллыры (1960), 448 АКШ дуллыры (1961), 471 АКШ дуллыры (1962), 510 АКШ дуллыры (1963), 485 АКШ дуллыры (1964), 516 АКШ дуллыры (1965), 566 АКШ дуллыры (1966), 625 АКШ дуллыры (1967), 708 АКШ дуллыры (1968), 812 АКШ дуллыры (1969), 925 АКШ дуллыры (1970), 1070 АКШ дуллыры (1971), 1263 АКШ дуллыры (1972), 1684 АКШ дуллыры (1973), 2339 АКШ дуллыры (1974), 2489 АКШ дуллыры (1975), 2758 АКШ дуллыры (1976), 2845 АКШ дуллыры (1977), 3193 АКШ дуллыры (1978), 3899 АКШ дуллыры (1979), 4926 АКШ дуллыры (1980), 5595 АКШ дуллыры (1981), 6075 АКШ дуллыры (1982), 6629 АКШ дуллыры (1983), 7223 АКШ дуллыры (1984), 6995 АКШ дуллыры (1985), 6793 АКШ дуллыры (1986), 7531 АКШ дуллыры (1987), 8902 АКШ дуллыры (1988), 10 380 АКШ дуллыры (1989), 11 864 АКШ дуллыры (1990), 14 505 АКШ дуллыры (1991), 16 144 АКШ дуллыры (1992), 18 302 АКШ дуллыры (1993), 21 578 АКШ дуллыры (1994), 24 936 АКШ дуллыры (1995), 26 263 АКШ дуллыры (1996), 26 386 АКШ дуллыры (1997), 21 824 АКШ дуллыры (1998), 21 795 АКШ дуллыры (1999), 23 792 АКШ дуллыры (2000), 21 577 АКШ дуллыры (2001), 22 016 АКШ дуллыры (2002), 23 573 АКШ дуллыры (2003), 27 405 АКШ дуллыры (2004), 29 869 АКШ дуллыры (2005), 33 579 АКШ дуллыры (2006), 39 223 АКШ дуллыры (2007), 39 721 АКШ дуллыры (2008), 38 577 АКШ дуллыры (2009), 46 569 АКШ дуллыры (2010), 53 237 АКШ дуллыры (2011), 54 715 АКШ дуллыры (2012), 56 389 АКШ дуллыры (2013), 56 957 АКШ дуллыры (2014), 54 940 АКШ дуллыры (2015), 55 243 АКШ дуллыры (2016), 57 714 АКШ дуллыры (2017) Edit this on Wikidata
Акча берәмлеге Сингапур доллары
Инфеләсә 0.0% (2016)
Эшсезлек дәрәҗәсе 3% (2014)[1]
Туу күрсәткече 1.25 (2014)[2]
КПҮИ 0.718 (1990)[3][4]
Яшәү озынлыгы 82.79512 ел (2016)[5]
Башка мәгълүмат
Ярдәм телефоннары
  • 995
  • 9-9-9
  • Электр аергычы төре BS 1363[6]
    Автомобил хәрәкәте ягы сул[7]
    Челтәр көчәнеше 230 вольт[6]
    Телефон коды +65
    ISO 3166-1 коды SG
    ХОК коды SGP
    Интернет домены .sg


    Сингапур («Арыслан шәһәре») – Көньяк-Көнчыгыгыш Азиядә урнашкан атау-шәһәр-дәүләт. Мәйданы 639 кв. километрлы утрау дәүләт. Халкы 3,53 миллион (шуның 1,6 миллионы Сингапур шәһәренең үзендә яши). Халыкның 80 проценты – кытайлар. Илдә дәүләт телләре дүртәү – малайя, кытай, тамил, инглиз телләре. Дәүләт телләренә караш бөтенесенә дә бертөрле. Буддачылык, конфуцианлык, ислам, индуизм, христиан диннәре тигезлектә. Сингапур – нефть эшкәртүче, электр техникасы, радиоэлектроника, оптика-механика, диңгез суднолары, авиация, корыч кою, металл эшкәртү, химия, азык-төлек, туку сәнәгате гөрләп эшләүче һәм тагы да киңрәк җәелә баручы ил.

    География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Сингапур утравы Җохор бугазы белән Малакка ярымутравыннан, Малакка һәм Сингапур бугазлары белән Индонезия утрауларыннан аерылган. Ярлары тәбәнәк, бераз сазланган, көньяк-көнбатыш ярлары янында мәрҗән рифлары бар. Релефы — тигезлек (биеклек 176 метргача). Климаты экваториаль, муссонлы. Уртача температура гыйнварда +26°С, июльдә +27°С. Еллык явым 2500 ммны тәшкил итә.

    Эчү өчен су җитми, ул Малайзиядән китерелә. Күп кенә вак утрауларда кеше яшәми, аларда тропик үсемлекләр сакланып калган. Аерым урыннарда мангролыклар бар.

    Тарихи белешмә[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Риваятьләр буенча, Сингапурга XIII гасырда нигез салынган һәм ул шул заманнардан бирле «Көнчыгышның көнбатыш капкасы», «Көнбатышның көнчыгыш капкасы», «Азия Гибралтары», «Азия Венециясе» булып санала. Ә инде Көньяк-Көнчыгыш Азиянең финанс үзәгенә әверелгәннән соң, аны «Азия Цюрихы» дип тә олылый башлыйлар.

    1942-1945 елларда Сингапурны Япония басып ала, 1959 елда аңа мөстәкыйль идарә итү хокукы бирелә, 1963-1965 елларда Малайзия составында була да, шуннан соң бәйсез дәүләткә әверелә. Малайзия реформаторы Махатхир, илдә кытайларның малайялылардан артыбрак китүен теләмәгәнлектән, күпчелек халкы кытайлар булган Сингапурны 1965 елда ирекле «йөзүгә» җибәрә.

    Икътисади вазгыять[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Сингапурда казылма байлыклар юк, шуңа күрә ул чит илләрдән чимал гына түгел, ә бәлки энергия чыганакларын, хәтта сазлыклы җирләрен яхшыртыр өчен ком да сатып алырга мәҗбүр. Эчәр су да юк, ул аны Малайзиядән ала (хәер, хәзер биредә куәтле су чистарту системалары үсеш ала башлаган). Ләкин шулай булуга карамастан, республика хөкүмәте үз алдына аны чәчәк атучы илгә әверелдерү бурычын куйган һәм бу планны бик уңышлы тормышка ашырып килә. Сингапур бүген җан башына туры килүче эчке тулай продукт буенча (28 мең доллар) АКШны (34 мең доллар) куып җитеп килә. Ул – иң бай «Азия арысланы». Шуның өстенә, алтын валюта резервы да 80 миллиард доллар тәшкил итә.

    Йөк әйләнеше буенча дөньядагы иң зур Роттердам портыннан гына калышучы диңгез порты һәм нефть порты, биш нефть эшкәртү заводы, электр техникасы, радиоэлектроника, оптика-механика, суднолар төзү, ремонтлау, авиация, металл эшкәртү, агач эшкәртү, химия, азык-төлек, туку, җиңел һ.б. тармак заводлары урнашкан. каучык, каһвә, чәй һ.б. беренчел эшкәртү предприятиеләре дә бар. Әле авыл хуҗалыгы өчен дә җир кала. Утрауда дуңгызчылык, кошчылык белән шөгыльләнәләр. Халыкара аэропорт төзелгән. Тимер һәм автомобил юллары белән утрау Малакка ярымутравы белән тоташкан.

    Сингапурның экономик үсешенә промышленность белән авыл хуҗалыгы гына түгел, ә бәлки банклар һәм биржалар да нык булыша. Сингапур, Гонконг белән беррәттән, Көньяк-Көнчыгыш Азиянең финанс-сәүдә үзәге дә.

    Экспорт буенча бәләкәй генә Сингапур галәмәт зур Кытайны куып җиткән һәм 1,5 мәртәбәгә Русияне узып киткән. Шуны да әйтергә кирәк, ул чит илләргә безнең кебек чимал түгел, ә бәлки оргтехника, телеаппаратура, нефть продуктлары сата.

    Хронология[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Сингапурда смог

    Чыганак[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    1. http://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.ZS.
    2. http://data.uis.unesco.org/index.aspx?queryid=239; Институт статистики ЮНЕСКО.
    3. http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/SGP.
    4. http://hdr.undp.org/en/data; Отчёт о развитии человечества.
    5. http://data.uis.unesco.org/Index.aspx?DataSetCode=DEMO_DS; Институт статистики ЮНЕСКО.
    6. 6,0 6,1 "World Plugs"; тикшерү датасы: 10 июнь 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер тихникасы кәмисиясе.
    7. http://chartsbin.com/view/edr.
    8. Statistics Singapore
    9. Statistics Singapore - Latest Data
    10. Параметрны бирергә кирәк trans-title= {{cite web}} калыбында. Human Development Report 2013(үле сылтама — тарих). United Nations. 2013 елның 14 март көнендә тикшерелгән.