Сингапур

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Сингапур latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү

Сингапур Җөмһүрияте
ингл. Republic of Singapore
малайз. Republik Singapura
кыт. 新加坡共和国
там. சிங்கப்பூர் குடியரசு
Singapore montage.png
Flag of Singapore.svg Coat of arms of Singapore.svg
Байрак Илтамга
Шигарь: «Majulah Singapura
(Алга, Сингапур)»
Сингапур милли һимны
LocationSingapore2.png
Рәсми телләр инглиз, кытай (путунхуа), малай, тамил телләре
Башкала Сингапур
Идарә итү формасы парламент җөмһүрияте
Президент
Премьер-министр
Тони Тан
Ли Чәнлуң
Мәйдан
• Барлыгы
• су өслеге проценты

715,8[1] км²
1,444
Халык саны
• Бәя
Халык тыгызлыгы

5 312 400[2]
ТЭП
  • Барлыгы (2008)
  • Кеше башына


ТЭП (номинал)
  • Барлыгы
  • Кеше башына

704 462 302,36509 АКШ дуллыры[3], 764 308 114,46492 АКШ дуллыры[3], 825 885 273,74886 АКШ дуллыры[3], 917 222 004,4427 АКШ дуллыры[3], 893 734 483,2092 АКШ дуллыры[3], 974 193 126,87835 АКШ дуллыры[3], 1 095 910 100,6141 АКШ дуллыры[3], 1 237 423 232,7192 АКШ дуллыры[3], 1 425 029 400,2352 АКШ дуллыры[3], 1 659 055 272,4422 АКШ дуллыры[3], 1 919 508 689,4028 АКШ дуллыры[3], 2 262 544 100,3528 АКШ дуллыры[3], 2 719 900 350,7392 АКШ дуллыры[3], 3 693 760 000 АКШ дуллыры[3], 5 216 773 825,995 АКШ дуллыры[3], 5 633 386 679,7981 АКШ дуллыры[3], 6 326 445 409,6909 АКШ дуллыры[3], 6 617 532 782,9043 АКШ дуллыры[3], 7 515 823 563,1713 АКШ дуллыры[3], 9 294 635 004,3975 АКШ дуллыры[3], 11 893 405 683,804 АКШ дуллыры[3], 14 171 819 540,445 АКШ дуллыры[3], 16 078 856 439,627 АКШ дуллыры[3], 17 775 280 373,832 АКШ дуллыры[3], 19 735 920 492,191 АКШ дуллыры[3], 19 138 296 376,166 АКШ дуллыры[3], 18 569 292 304,895 АКШ дуллыры[3], 20 897 630 201,157 АКШ дуллыры[3], 25 337 226 970,56 АКШ дуллыры[3], 30 423 573 842,179 АКШ дуллыры[3], 36 152 027 893,145 АКШ дуллыры[3], 45 474 442 836,469 АКШ дуллыры[3], 52 156 414 978,514 АКШ дуллыры[3], 60 644 572 348,063 АКШ дуллыры[3], 73 777 792 326,83 АКШ дуллыры[3], 87 890 009 877,24 АКШ дуллыры[3], 96 403 758 865,248 АКШ дуллыры[3], 100 163 995 150,86 АКШ дуллыры[3], 85 707 636 233,27 АКШ дуллыры[3], 86 283 126 843,658 АКШ дуллыры[3], 95 833 932 714,617 АКШ дуллыры[3], 89 286 208 628,677 АКШ дуллыры[3], 91 941 192 896,236 АКШ дуллыры[3], 97 001 377 568,591 АКШ дуллыры[3], 114 188 557 567,15 АКШ дуллыры[3], 127 417 688 055,76 АКШ дуллыры[3], 147 797 218 201,27 АКШ дуллыры[3], 179 981 288 567,45 АКШ дуллыры[3], 192 225 881 687,75 АКШ дуллыры[3], 192 408 387 762,12 АКШ дуллыры[3], 236 421 782 178,22 АКШ дуллыры[3], 275 966 926 379,39 АКШ дуллыры[3], 290 673 681 683,6 АКШ дуллыры[3], 304 454 327 499,4 АКШ дуллыры[3], 311 539 499 644,86 АКШ дуллыры[3], 304 097 759 674,13 АКШ дуллыры[3], 309 763 879 840,75 АКШ дуллыры[3] һәм 323 907 234 412,34 АКШ дуллыры[3] $
КПҮИ (2013) Green Arrow Up Darker.svg 0,895[4] 
Акча берәмлеге Сингапур доллары[d]
Интернет-домен .sg
ISO коды SG
ХОК коды SIN
Телефон коды +65
Сәгать кушаклары UTC+08:00 һәм Singapore Standard Time[d]
Балигъ булу яше 21 яшь

Сингапур («Арыслан шәһәре») – Көньяк-Көнчыгыгыш Азиядә урнашкан атау-шәһәр-дәүләт. Мәйданы 639 кв. километрлы утрау дәүләт. Халкы 3,53 миллион (шуның 1,6 миллионы Сингапур шәһәренең үзендә яши). Халыкның 80 проценты – кытайлар. Илдә дәүләт телләре дүртәү – малайя, кытай, тамил, инглиз телләре. Дәүләт телләренә караш бөтенесенә дә бертөрле. Буддачылык, конфуцианлык, ислам, индуизм, христиан диннәре тигезлектә. Сингапур – нефть эшкәртүче, электр техникасы, радиоэлектроника, оптика-механика, диңгез суднолары, авиация, корыч кою, металл эшкәртү, химия, азык-төлек, туку сәнәгате гөрләп эшләүче һәм тагы да киңрәк җәелә баручы ил.

География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Сингапур утравы Җохор бугазы белән Малакка ярымутравыннан, Малакка һәм Сингапур бугазлары белән Индонезия утрауларыннан аерылган. Ярлары тәбәнәк, бераз сазланган, көньяк-көнбатыш ярлары янында мәрҗән рифлары бар. Релефы — тигезлек (биеклек 176 метргача). Климаты экваториаль, муссонлы. Уртача температура гыйнварда +26°С, июльдә +27°С. Еллык явым 2500 ммны тәшкил итә.

Эчү өчен су җитми, ул Малайзиядән китерелә. Күп кенә вак утрауларда кеше яшәми, аларда тропик үсемлекләр сакланып калган. Аерым урыннарда мангролыклар бар.

Тарихи белешмә[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Риваятьләр буенча, Сингапурга XIII гасырда нигез салынган һәм ул шул заманнардан бирле «Көнчыгышның көнбатыш капкасы», «Көнбатышның көнчыгыш капкасы», «Азия Гибралтары», «Азия Венециясе» булып санала. Ә инде Көньяк-Көнчыгыш Азиянең финанс үзәгенә әверелгәннән соң, аны «Азия Цюрихы» дип тә олылый башлыйлар.

1942-1945 елларда Сингапурны Япония басып ала, 1959 елда аңа мөстәкыйль идарә итү хокукы бирелә, 1963-1965 елларда Малайзия составында була да, шуннан соң бәйсез дәүләткә әверелә. Малайзия реформаторы Махатхир, илдә кытайларның малайялылардан артыбрак китүен теләмәгәнлектән, күпчелек халкы кытайлар булган Сингапурны 1965 елда ирекле «йөзүгә» җибәрә.

Икътисади вазгыять[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Сингапурда казылма байлыклар юк, шуңа күрә ул чит илләрдән чимал гына түгел, ә бәлки энергия чыганакларын, хәтта сазлыклы җирләрен яхшыртыр өчен ком да сатып алырга мәҗбүр. Эчәр су да юк, ул аны Малайзиядән ала (хәер, хәзер биредә куәтле су чистарту системалары үсеш ала башлаган). Ләкин шулай булуга карамастан, республика хөкүмәте үз алдына аны чәчәк атучы илгә әверелдерү бурычын куйган һәм бу планны бик уңышлы тормышка ашырып килә. Сингапур бүген җан башына туры килүче эчке тулай продукт буенча (28 мең доллар) АКШны (34 мең доллар) куып җитеп килә. Ул – иң бай «Азия арысланы». Шуның өстенә, алтын валюта резервы да 80 миллиард доллар тәшкил итә.

Йөк әйләнеше буенча дөньядагы иң зур Роттердам портыннан гына калышучы диңгез порты һәм нефть порты, биш нефть эшкәртү заводы, электр техникасы, радиоэлектроника, оптика-механика, суднолар төзү, ремонтлау, авиация, металл эшкәртү, агач эшкәртү, химия, азык-төлек, туку, җиңел һ.б. тармак заводлары урнашкан. каучык, каһвә, чәй һ.б. беренчел эшкәртү предприятиеләре дә бар. Әле авыл хуҗалыгы өчен дә җир кала. Утрауда дуңгызчылык, кошчылык белән шөгыльләнәләр. Халыкара аэропорт төзелгән. Тимер һәм автомобиль юллары белән утрау Малакка ярымутравы белән тоташкан.

Сингапурның экономик үсешенә промышленность белән авыл хуҗалыгы гына түгел, ә бәлки банклар һәм биржалар да нык булыша. Сингапур, Гонконг белән беррәттән, Көньяк-Көнчыгыш Азиянең финанс-сәүдә үзәге дә.

Экспорт буенча бәләкәй генә Сингапур галәмәт зур Кытайны куып җиткән һәм 1,5 мәртәбәгә Русияне узып киткән. Шуны да әйтергә кирәк, ул чит илләргә безнең кебек чимал түгел, ә бәлки оргтехника, телеаппаратура, нефть продуктлары сата.

Хронология[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Сингапурда смог

Чыганак[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]