Словения

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Словения Җөмһүрияте
Republika Slovenija
Байрак Илтамга
{{{кыска исем}}} байрагы {{{кыска исем}}} гербы
{{{кыска исем}}} урнашуы
Башкала Любляна

Слове́ния Җөмһүрияте́ (словенча Republika Slovenija)Үзәк Аурупаның көньягында урнашкан дәүләт.

Гомуми мәгълүмат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Географик урнашуы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Словения Австрия белән Хорватия арасында урнашкан, ул шулай ук көнбатышта Италия белән һәм көнчыгышта Венгрия белән чиктәш.

Мәйданы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Словения территориясе 20 256 кв. км били.

Төп шәһәрләр, административ бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Словенияның башкаласы - Любляна. Иң эре шәһәрләр: Любляна (330 мең кеше), Марибор (108 мең кеше), Целье (42 мең кеше) һәм Крань (37 мең кеше). Административ яктан Словения 60 провинцияга бүленгән.

Дәүләт төзелеше[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Словения - җөмһүрият. Дәүләт башы - президент, хөкүмәт башы - премьер-министр. Канун бирүче орган - Дәүләт шурасыннан һәм Дәүләт җыелышыннан торган парламент.

Табигате[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Рельеф[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Словения, үзенең чагыштырмача кечкенә мәйданлы булуына карамастан, төрле рельеф белән аерылып тора. Төньякта - ул биек акбур таулар белән альп җирләре (иң биек нокта - Триглав пигы, биеклек 2864 м). Юлий Альпларының зур өлеше (85 мең га) Триглав милли паркы составына керә. Үзәк Словенияда чагыштырмача биек булмаган таулар хөкем сөрә, алар арасында аерым казанлыклар (котловина) урнашкан (Люблянаныкы, Тольманыкы, Цельныкы һәм башкалар).

Геологик төзелеш һәм файдалы казылмалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Көньяк-көнбатыш Словения күпсанлы карст күренешләр белән Динар системасына керә: су асты елгалары, кырлары һәм мәгарәләре (Постойн һәм Шкоциан мәгарәләре). Словения территориясендә көрән күмер, кургаш, цинк, терекөмеш, көмеш, уран ятмалары бар.

Климат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Словенияның климаты шактый күптөрле. Күбесенчә континенталь климат хөкем сөрә, ә шактый киң төньяк-көнбатыш территориядә - Альп климаты. Җәен Словенияда бик эссе түгел, ә кышын бик салкын түгел. Кар тауларда июньга кадәр тора.

Эчке сулар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Төп елгалар - Сава һәм Драва (Дунай бассейны). Тау бозлыклары һәм карст күлләре.

Туфраклар һәм үсемлекләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Тауларның көнчыгыш авыш өслекләре күбесенчә ылыслы урманнар һәм күп санлы күлләр белән капланган, шуларның иң танылганнары Блед һәм Бохинь. Урманнар белән территориянең яртыдан артыгы капланган, аларда 60 тан артык төр агачлар очратырга була, монда тыюлыклар күп. Словения тауларның авыш өслекләреннән якынча 70 шарлавык төшә, шуларның иң танылганнары Юлий Альпларындагы Савица һәм Перичник.

Хайваннар дөньясы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Словенияда аю, кабан, селәүсен, болан, нәфис болан, кыр кәҗәсе таралган.

Халкы һәм теле[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Словенияда якынча 2 млн кеше яши. Халыкның якынча 80%-ы - словеннар, 3%-ы - хорватлар һәм 2% - серблар. Словенияда шулай ук күп санлы булмаган мөселманнар, венгрлар, итальяннар һ.б төркемнәре бар.

Дин[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Халыкның якынча 80%-ы - католицизм тарафдарлары. Католик Чиркәвенең метрополиясе Люблянада, шуннан ул архиепископ һәм митрополит тарафыннан идарә ителә. Башка дини конфессиялар: православ дине, иудаизм.

Кыскача тарихи тасвирлама[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

VI гасырда илнең территориясендә славяннар яши башлый. 623 елда, Само, элеккеге франкфурт сәүдәгәре, Лаба елгасыннан Әдрән диңгезенә кадәр территорияне били торган аерым словен дәүләте төзи. VIII гасыр уртасында словеннарның бәйсезлеге югалтылган булган, алар бавариялеләр һәм франклар хөкүмәте астына төшкән. Карантания (Словенияның элеккеге исеме) франк дәүләтенең административ берәмлеге булып киткән, франклар словен кенәзләрен тәхетләреннән кысрыклап чыгарганнар. Бер үк вакытта христиан дине тарату башлана. XIV гасыр уртасында словеннар Габсбурглар династиясе хөкүмәте астына төшкәннәр һәм аларның хөкүмәте астында 600 елдан артык булганнар. XVIII һәм XIX гасыр чигендә словен өлкәсе Наполеон армиясе тарафыннан өч мәртәбә оккупацияләнгән. Наполеон сугышлары һәм 1848 ел март инкыйлабы арасында төрле территориаль диалект һәм сөйләмнәрдән бердәм словен әдәби теле формалаша башлый. 1848 елда Словенияда "Халыклар язы" дип аталган иҗтимагый хәрәкәт формалаша. Үзләренең программаларында алар таралган словен өлкәләрен бер дәүләткә - Словенияга берләштерергә, парламент һәм хөкүмәт хасил итәргә, словен теленең башка телләр белән, аерым алганда немец теле белән тигезлеген тәэмин итәргә таләп иткәннәр. Бу программа Икенче бөтендөнья сугышына кадәр актуаль булган. Әмма "Халыклар язы" хәрәкәте тиздән басылган булган, ә Словенияне берләштерү программасы кәгазьдә калган. XIX гасырның 60 елларында халык хәрәкәте янә ныгый, шуңа күрә словен либералларының алдынгы канаты (младословеннар) яңадан Словенияны берләштерү программасы өчен көрәш башлаганнар. 1918 елның 1 декабренда Серблар, хорватлар һәм словеннар Королльлеге оеша (Австрия-Венгрия монархиясе төшүеннән соң). 1941-1945 елларда Икенче бөтендөнья сугышы барышында Словения оккупацияләнгән булган. 1945-1990 елларда союздаш җөмһүрият буларак Словения Югославия составында булган. 1990 елда Словения ирекле сайлаулар үткәргән беренче югослав җөмһүрияте булган; 1990 елның 23 декабренда Словения кешеләре бәйсезлек өчен тавыш биргәннәр. 1991 елның 25 июненда Словения Югославиядан аерылып чыга. Ил яңа конституцияны декабрьда кабул итә. 1992 елның 15 январенда Европа Дуслыгы тарихта беренче мәртәбә Словенияны формаль рәвештә бәйсез дәүләт итеп таный.

Кыскача икътисади тасвирлама[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Словения - индустриаль-аграр ил. Полиметалл рудалар, бокситлар, сөрмә, терекөмеш чыгару. Кара һәм төсле металлургия, машина төзү, электротехник, текстиль, агач эшкәртү, химик, азык-төлек, полиграфик сәнәгать. Бакчачылык, йөземчелек; бөртеклеләр. Хайванчылык. Чит ил туризмы. Акча берәмлеге - толар.

Кыскача мәдәният тасвирламасы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Сәнгать һәм архитектура. Барокко чоры Камник өстендә Туницаларда чиркәүдә һәм Любляна ратушасы алдында урнашкан Франческо Роббаның "Өч елга фонтаны"нда чагылыш тапкан. Марибор шәһәрендәге собор (XII гасыр) һәм замок (XII гасыр) аерым игътибарга лаек. Әдәбият. Иң соңгы сакланып калган словен әдәбияты үрнәкләренә Стиш кулъязмасы (1248-1440) керә. Примож Трубар (1508-1586) - Словения әдәби телен тудыручы, протестант реформаторы һәм 1550 елда словен телендә беренче китапны, "Катехизис"ны нәшер иткән беренче словен язучысы.


Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Дәүләт гимны[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Zdravljica

Žive vsi narodi,

ki hrepéne dočakat’ dan:

da, koder sonce hodi,

prepir iz sveta bo pregnan,

da rojak prost bo vs’ak,

ne vrag, le sosed bo mejak,

da rojak prost bo vs’ak,

ne vrag, le sosed bo,

ne vrag, le sosed bo mejak.


Исәнлек тосты

(икенче куплет тәрҗемәсе)

Имин булсын дөнья көтеп

яши торган барча халык.

“Булсын!” диеп, тырыш хезмәт

куйган милләт кенә – алып!

Бетсен, диеп, җирдә сугыш,

һәрбарчага булсын ирек,

яшик, күршеләрне,

дошман түгел, дус-иш күреп,

күршеләрне якын күреп!


Гимн турында

Словениянең дәүләт гимны тексты итеп доктор Франц Прешеренның (dr.France Prešeren, 1800-1849) “Zdravljica” (“Исәнлек тосты”) исемле һәм биш куплеттан торган шигыре сайлап алынган, көен композитор Станко Премрл (Stanko Premrl, 1880-1965) язган. Текстның икенче куплеты гимнның җыйнак варианты буларак расланган, ул рәсми чараларда уйнала. Словения гимнының тулы тексты Аурупаның дистәгә якын теленә тәрҗемә ителгән, шул исәптән ил халкының нибары 0,3 процентын гына тәшкил итүче маҗарлар теленә дә.

“Исәнлек тосты” фигуралы поэзия үрнәге булып тора, аның биш куплетын да бокал рәвешендә урнаштырырга мөмкин.

  İmin bulsın, dönya kötep    
  yäşi torğan barça xalıq.
“Bulsın!” diep, tırış xezmät  
 quyğan millät kenä – alıp!  
 Betsen, diep, cirdä suğış,  
  härbarçağa bulsın irek,  
    yäşik, kürşelärne,
       doşman tügel,
       dus-iş kürep,
   kürşelärne yaqın kürep! 

|}

Чыганаклар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Энциклопедический справочник "Все страны мира", Издательство "ВЕЧЕ", 2003, авторы-составители И.О. Родин, Т.М.Пименова