Эчтәлеккә күчү

Такла-Макан

38°54′ т. к. 82°12′ кч. о.HGЯO
Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Такла-Макан latin yazuında])
Такла-Макан
Lua хатасы: expandTemplate: template "lang-zh-hant" does not exist.
Рәсем
Дәүләт  Кытай
Диңгез, күл яки елга эчендә яки янында урнашуы Юрункаш[d], Керия (река)[d] һәм Черчен[d]
Мирас статусы Бөтендөнья мирасы алисемлегенә керә торган объект[d]
Озынлык 1000 km
Киңлек 400 km
Мәйдан 337 000 км²
Позиционная карта
Көппенның климат классификациясе холодный пустынный климат[d]
Бөтендөнья мирасы исемлегенә кертелү критерие (viii)[d], (ix)[d] һәм (x)[d]
Карта
 Такла-Макан Викиҗыентыкта

Такла-Макан (кыт. 塔克拉瑪干沙漠, пиньинь Tǎkèlāmǎgān Shāmò, уйг. تەكلىماكان قۇملۇقى‎, Тәклимакан қумлуқи; такла гарәп телендәге ترك тарк «калдырырга, ташларга» һәм уйгыр телендәге макан «өй, торак», ягъни «ташландык урын»[1]) — Кытайның көнбатышындагы Шенҗаң-Уйгыр автономияле районындагы комлы чүл. Дөньядагы иң зур ком чүлләренең берсе. Көнбатыштан көнчыгышка озынлыгы — 1000 км дан артык, киңлеге — 400 км га кадәр, ком мәйданы — 300 000 км² дан артык.

География

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Такла-Макан — дөньяда хәрәкәтчән ком чүлләренең зурлыгы буенча икенче урында тора, якынча 85% ы хәрәкәтчән ком дюналарыннан тора. Чүл Тарим иңкүлеге чикләрендә озакка сузылган явым-төшемнәр туплану шартларында формалаша, ул нигездә Тарим елгасының һәм аның кушылдыкларының аллювиаль катламнарыннан тора. Чүлнең өслеге тигезлекле, әкренләп төньякка һәм көнчыгышка таба 1200—1300 м дан 800—900 м га кадәр түбәнәя. Көнбатышта чүл өстендә 1664 м га кадәр биеклектәге ялгыз текәлекләр (Чонгтаг тавы) калкып чыга, алар комташлардан тора. Көньяк-көнбатышта — барханнар, төньяк-көнчыгышта — катлаулы конфигурацияле ком тезмәләре (шул исәптән кайчакта 10—13 км га сузылганнары — кит аркалары дип аталганнар), ком пирамидалары (биеклеге 150—300 м) һ.б. өстенлек итә. Такла-Макан кырыйларында шактый зур мәйданнарны тозлыклар алып тора.

Куньлуньнан агып төшүче елгалар Такла-Макан эченә 100—200 км тирәнлеккә үтеп керә, әкренләп комнарда кибә баралар; бары тик Хотан елгасы гына чүлне кисеп үтә һәм җәй көне үзенең суларын Такла-Маканның көнбатыш һәм төньяк читләре буйлап аккан Таримга кадәр илтә. Җир асты суларының рельеф түбәнлекләрендә (борынгы дельталар һәм иске елгалар чикләрендә) яту тирәнлеге 3—5 м, аларга гадәттә үсемлекләр керә алмый, шуңа күрә территориянең күпчелек өлешендә үсемлекләр капламы юк һәм грунт сулары якын урыннарда гына сирәк очрый торган тамариск, селитрянка, курак үсентеләре була. Чүл кырыйларында һәм елга үзәннәрендә тирәк (туранга), лох, дөя чәнечкесе, берьеллык тозлак, саксаул очрый.

Хайваннар дөньясы ярлы (сирәк көтүләр — антилопалар, куяннар, комлык тычканнары, кушаяклар, кыр тычканныры); елга үзәннәрендә — кабаннар.

Климат

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Климаты кискен континенталь, атмосфера явым-төшемнәре бик аз (елына 50 мм дан азрак). Гималайлар якын урнашканга күрә, Такла-Макан салкын чүл климатына ия. Шулай ук, аның Себернең салкын һава массаларына чагыштырмача якынлыгын исәпкә алып, экстремаль температуралар кышын теркәлә, кайчакта -20 °C тан да түбәнрәк, ә җәй көне алар 40 °C ка кадәр күтәрелергә мөмкин. 2008 елда Кытайда кышкы давыллар вакытында Такла-Макан күзәтүләр тарихында беренче тапкыр 4 см га кадәр җиткән кар катламы белән тулысынча каплана һәм температура -26,1 °C кадәр җитә Температураның мондый киң тәүлеклек тирбәнешләренең сәбәбе чүлнең континентның тирәнлегендә, Азиянең үзәгендә, иң якын диңгезгә кадәр 1700 км ераклыкта урнашу.

Үзләштерү

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Даими халык юк. Куньлуньнан агып төшүче елга үзәннәре буйлап аерым оазислар бар. Чүлнең көньяк читенә якын комнар арасында коры үзәннәргә туры килгән борынгы торак пунктларның хәрабәләре бар. Күп кенә оазислар Бөек ефәк юлында мөһим тукталыш пунктлары булган: Миран, Дандан-Ойлык, Карашар һәм Дуньхуан оазислары Будда үзәкләре булган; Лоулань Дуньхуаннан Хотанга, ә Гума Кандаһарга баручы кәрваннарны кабул иткән; Яркенд үзенең тукымалары белән дан тоткан; Ния оазисы бәйсез дәүләт булган.

Нефть һәм газ ятмалары табылгач, аларны эшкәртү өчен 1993—1995 елларда гомуми озынлыгы 552 км булган Тарим шоссесы төзелә. Шоссе буйлап саклагыч урман утыртмалары буйлары төзелә, аның өчен ясалма сугару системасы төзелә.

2022 елның мартында Көньяк Шенҗаң тимер юлының Хотан станциясеннән чүлнең төньяк кыры буйлап уза торган 825 км озынлыктагы Хотан — Жоцянь тимер юлы төзелеше тәмамлана. Бу юл элек төзелгән Голмуд — Корла, Кашгар — Жоцянь тимер юллары һәм Көньяк Шенҗаң тимер юлы белән бергә Такла-Макан чүле тирәсендә 2712 км озынлыктагы боҗра хасил итә. Бу — Шенҗаңда икенче боҗра тимер юл линиясе, беренчесе Шенҗаңның төньяк өлешендә 2020 елда төзелә[2]. Такла-Макан чүле дөньядагы иң зур ком чүлләренең берсе булып тора, һәм иң җилле урыннарда ком дюналары елына уртача 20 м га күчә. Шуңа бәйле рәвештә, ком алар астыннан үтсен өчен, мондый җирләрдә күперләр (виадуклар) төзелә, һәм поездлар һәм тимер юллар ком давылларына азрак дучар була. Гомуми озынлыгы 53,7 км булган барлыгы биш күпер төзелә[3].

Шенҗаң-Уйгыр автономияле районында чүл тирәсендә камыштан һәм корылыкка чыдам үсемлекләр утыртмаларыннан 3 мең чакрымга якын озынлыктагы койма ясала[4].

Чүл буйлап 552 км озынлыктагы Тарим шоссесы автомобиль юлы уза.

Галерея

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
  1. ↑ Поспелов Е. М. Такла-Макан // Географические названия мира. Топонимический словарь: Ок. 5000 единиц / отв. ред. Р. А. Агеева. — М.: Русские словари, 1998. — 503 с. — 3000 экз. — ISBN 5-89216-029-7.
  2. ↑ Железнодорожная кольцевая линия в пустыне Такла-Макан прошла динамические испытания. агентство ТяньшаньНет (2022-03-22). әлеге чыганактан 2022-09-23 архивланган.
  3. ↑ Зачем нужен мост в пустыне. ООО «Си Ньюс» (2020-11-09). әлеге чыганактан 2022-09-23 архивланган.
  4. ↑ YouTube сайтында В Китае создали грандиозный защитный барьер вокруг пустыни. 2024

Сылтамалар

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Чыганак — https://tt.wikipedia.org/w/index.php?title=Такла-Макан&oldid=6036383