Тибет теле

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Тибет теле latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Тибет теле
Үзисем:

བོད་སྐད་ [pʰøkɛʔ]

Илләр:

Кытай, Һиндстан, Непал, Бутан, Пакистан

Төбәкләр:

Тибет, Кашмир

Сөйләшүчеләр саны:

6 150 000 кеше

 Классификация
Төркем:
Язу:

тибетское письмо[d] һәм тибетский шрифт Брайля[d]

Тел кодлары
ГОСТ 7.75–97:

тиб 680

ISO 639-1:

bo[1]

ISO 639-2:

bod[1] һәм tib[1]

ISO 639-3:

bod[1]

Тибе́т теле (བོད་སྐད་, bod skad, phökä’), (Тибет-рус практик транскрипциясе. пхё-кэ) — Тибетта һәм Кытай Халык Җөмһүриятенең кайбер башка районнарында, шулай ук Һиндстанда, Непалда (Югары Мустанг), Бутанда һәм Пакистанда (балти һәм пуриг диалектлары) таралган тел. Тибет телендә сөйләшүчеләр саны якынча 6 млн кеше. Сино-тибет телләр гаиләсенең Тибет-бирма субгаиләсенә карый.

Тарихы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Әдәби Тибет теленең пәйда булуы язма килеп чыгышы (иң борынгы һәйкәл — Самьяда монастырьда язма, VII гасыр) һәм Тибетка Буддизм үтеп керүгә бәйле. Әдәби тел Санскриттан каноник әдәбиятны тәрҗемә иткәндә формалашкан (Трипитака тәрҗемәсе, VIII гасыр), соңыннан бай әдәбиятта үсеш алган: тарихи (Будон Ринчендуб иншалары, XIV гасыр), дини (Цонкапа, XIV—XV гасыр), сәнгать (Миларепа шигырьләре, XI—XII гасыр, Далай-лама VI-ныкы, XVII гасыр). Хәзерге әдәби Тибет теле борынгы заманнардан традицион орфографиясен саклап калган, грамматика әз үзгәргән, инновацияләр күбесенчә лексикага карый.

Язма[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Тел Тибетское язмасын куллана, генетик яктан ул брахми язмасына карый (кайбер чыганаклар буенча — гупта).

МакЛауд Ганҗта Тибет телендә догалар белән таш такталар.

Иҗек[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Кытай теле белән аналогия буенча Тибет иҗегендә инициальләрне һәм финальләрне аерып була. Финаль, үз чиратында, централь һәм терминальгә аерыла. Инициальләрнең якынча 36 фонетик юрамасы һәм 200-дән артык график юрамасы бар. Центральләр (сузыклар) — 7-гә кадәр сузык (Парфионович 26-га кадәр аерган), язмада алар дүрт хәрәкә (диакритик тамга) («янг») ярдәмендә чагыла. Терминальләр («джеджуг» һәм «янгджуг») — 9 фонетик һәм 16 график юрама. Структур рәвештә иҗектә тамыр хәрефен («мингжи»)ны аералар, аның тирәли сәгать теле йөреше буенча «суффикслар» («джеджуг» һәм «янгджуг»), астан языла торган хәреф («таг»), «алкушымча» («нгёнджуг») һәм «өс-кушымча» («го») өстәлергә мөмкин. Тибет хәрефләренең барлык ярашу закончалыкларын исәпкә алып якынча 15 мең комбинация хасил итәргә була. Тибет иҗегенең катлаулану тәртибе сүзлектә сүзләр урнашуы нигезендә ята.

Синтаксис[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Тибет теле эргатив төзелешле телләргә карый.

Җөмлә структурасы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Фразалар өчен SOV структурасы хас.

Диалектлар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Өч төп диалект: Кхам (көньяк-көнчыгыш), Лхаса (үзәк) һәм Амдо (төньяк-көнчыгыш).

Шулай ук карарга мөмкин[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Әдәбият[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 Language