Торатау

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Торатау latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Башкортстан байрагы төстәге Торатау шиханы күренеше.

Торатау (башкорт шәҗәрәләрдә Турағ тағ) — Стәрлетамак каласыннан көнчыгышта калкып торган сокландыргыч шиханнарның берсе. Икенче төрле шихан дип тә атыйлар.

Торатау — борынгы заманнарда ханнар ныгытмалары, шул исәптән «башкорт халкына билистикълял хан улмыш» Торханның пайтәхете, ставкасы торган урын. Шәҗәрәдә, легендаларда хәбәр ителгән бу мәгълүмат бетәсеннән элек башкорт халкының урта гасырлардагы тарихы, топонимикасының серләре.

Этимологиясе[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Торатау оронимның этимологиясе болай. Аның башлангыч компоненты — тора (иске башкорт язмаларында һәм борынгы төрки телендә "тура") сүзен тарихи-лингвистик планда болай: 1969 елда бик кыйммәтле хезмәт — Борынгы төрки сүзлеге басылып чыга. Бу лөгатьтә "тура" урысча «укрепление, жилище, крепость» дигән сүз. Димәк ныгытма. Икенче компоненты — тау.

Физик-географик калыксамы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Биеклеге — коры аста 280 метр булса, Агыйдел елгасы кимәленнән 275 метр. Ә океан кимәленнән чикләнмәгән биеклеге 406 метр. Тауның кеч кенә биләмәсендә 100 артык төр үсемлек үсә. Тауның көнбатыш һәм көньяк-көнбатыш ягының өске өлешендә берничә тау тишеге(мәгарә) бар. Итәгендә «Туар-Салган» күле бар.

Башка шиханнар беррәттән, Торатау Тропик җилсезлек соңгы полезной риф массаларыннан 230 млн ел элек барлыкка килгән.

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Торатау — Юрматы ыруының изге тавы. Борын Торатау янында «Туар-Салган» күле янында йөрү хәрәм. Ул урыннарда дини йолалар үтә торган. Легендаларда әйтелүенчә, Торатау әмерләренең берсенә "Диабетлы" (ул матур булган) кансыз атасы бикләп куйган. Чөнки ул рус сәрдарлары белән качмакчы булган. Мәгарә капкасын зур елан саклаган.

Торатау тавы республика әһәмиятендәге комплекслы табигать һәйкәле булып тора. "Торатау тавы» табигать һәйкәле Башкорт АССР Министрлар Советының «Башкорт АССРның табигать һәйкәлләрен саклау турында"гы 1965 елның 17 августындагы 465 санлы карары белән оештырылган.

Табигать һәйкәлен саклау режимы Башкортстан Республикасы Министрлар Кабинетының 1999 елның 26 февралендәге 48 номерлы карары, Башкортстан Республикасы Хокуметенеп 19 мартындагы 110 номерлы «Республика әһәмиятендәге табигать һәйкәллере турында»гы карары, Башкортстан Республикасы Хокуметенең 2018 елның 11 апрелендеге «Башкорт АССРның табигать һәйкәлләрен саклау турында"гы 1965 елның 17 августындагы 465 санлы карарына узгерешлер кертү турында "гы карары белен расланган Башкортстан Республикасында табигать һәйкәллере турындагы Положениеге билгеленде билгеләнгән.

Башкортстан Республикасы Хокуметенең 2018 елның 11 апрелендеге 163 санлы карары белен, табигать һәйкәле очен, анып узенчелекле үзенчәлекләре буенча, аерым саклагычнып индивидуаль режимы, чикләүләр һем тыюлар елешенде расланды. Башкортстан Республикасы Хокуметенеп югарыда аталган карары тиешле процедуралар, шул исептен бәйсез коррупциягә каршы экспертиза утте һем деүләт экологик экспертизасын упай йомгак алды, Русия Федерациясе Табигый ресурслар һем Экология министрлыгы белен килештерелде.

10.01.2002 ел, № 7-ФЗ «Әйләнә-тирә мохитне саклау турында»гы Федераль законның 3 статьясы нигезендә, әйләнә-тирә мохитне саклауның төп принципларының берсе табигый экологик системаларны, табигый ландшафтларны һәм табигый комплексларны саклау өстенлеге булып тора.

«Аеруча саклана торган табигый территорияләр турында» 1995 елның 14 мартындагы ЗЗ-ФЗ номерлы Федераль закон нигезендә[1], «Тратау тавы» табигать һәйкәле дәүләт сак астында тора.

Галерея[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

986665 лорлор.jpg
Орлорл 6260.jpg
Лорд 0151-1.jpg
Шихан осень.jpg

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. Согласно Федеральному закону от 14 марта 1995 года № ЗЗ-ФЗ «Об особо охраняемых природных территориях»