Тримурти

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү

Тримурти (санскр. त्रिमूर्ति, trimūrti IAST "өч кыяфәт") — өч һинд алласын берләштереп (Брахма-Тудыручы, Вишну-Саклаучы, Шива-Җимерүче), рухи нигез — Браһман — барлыкка килгән өч алланың бердәмлеге.

Аллалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Брахма[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Брахма төшерелгән гравюра.

Һинд мифологиясендә Брахма — югары илаһи, доньяны булдыручы, шуңа күрә беренче булып күрсәтелә. Галәмне яратучы буларак, аны саклаучы Вишну, аны җимерүче Шивага да каршы куела. Басма риваятләрдә сирәгрәк сүзгә алына, асылы абстрактлырак.

Вишну[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Төп аллалар рәтендә Вишну галәмне саклаучы була. Кайбер мифик сюжетларда тормыш герое, аның чыганагы һәм чикләнмәгән дип санала. Икенчеләре галәм — Вишневның яшәү формасы, дип уйлый, калганнары алланың бу галәм югалып, дөнья тергезелгән вакыттагы роле зур, тей.

Шива[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Элефант утравынан өч йөзле Шива сурәте, аны европалылар Тримурти дип уйлаган

Шива Тримуртинең бозу ягына бәйле булса да, җимерүне сүзгә-сүз аңларга ярамый. Индуизмга ярашлы, дөнья иллюзия (майя) була, ә Шива ысынбарлыкты дөрес аңлау яклаучы, шуның белән иллюзияне бетерә дә. Свами Шивананда яза: "Аның бию максаты — җаннарны майя богавыннан, өч катлы канава, карма, майя тышавыннан коткару. Ул җимерми, ә икенче төрлегә әйләндерә".

Тарихы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Һинд дини фәлсәфәсенә ярашлы, тримурти йөзендә өч төп үзәк салынган: иҗади (Брахма), җимерүче (Шива), саклаучы (Вишну) башлангыч. Шулай ук Ведалар да төп өч өлешкә бүленсә дә, бер китап булып кала.

Чыганаклар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • С. И. Тюляев «Развитие образа Шивы от древней к средневековой эпохе (II в. до н. э. — XII в.)» // Искусство Индии. Сборник статей, — М., 1969.
  • Kirfel W.: Die dreikopfige Gottheit, Bonn, 1948.
  • Banerjea J. N.: The so-called Trimurti of Elefanta // «Arts Asiatiques», 1955, t. 2, № 2, pp. 120—126.
  • Rajan K. V. S.: Trinity in sculpture // «Journal of Oriental Research», 1954/55, v. 24.
  • А. М. Дубянский. Классическая триада: Брахма, Вишну, Шива // Древо индуизма / Отв. ред. И. П. Глушкова. — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999. — С. 128—151. — 559 с. — (Культура народов Востока). — 2500 экз. — ISBN 5-02-018032-7.