Трипслар
| Трипслар | |
|---|---|
 | |
| Халыкара фәнни исем | Thysanoptera Александр Генри Халидей, 1836[1][2] |
| Таксономик ранг | тәртип[1][2] |
| Югарырак таксон | Paraneoptera[d][3] |
| Таксонның халык атамасы | Tripsen[4] һәм trips |
| Башлану вакыты | 299000 тысячелетие до н. э. |
| Кайда өйрәнелә | thysanopterology[d] |
| Тәүлек циклы | көндез актив[d][5] |
 Трипслар Викиҗыентыкта | |
Трипслар , яки куыгаяклылар (лат. Thysanoptera) — тулы булмаган әверелешле бөҗәкләр отряды[6]. Кагыйдә буларак, алар бик вак. Трипслар барлык континентларда, нигездә тропик һәм субтропик өлкәләрдә очрый.
Этимология
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]Thysanoptera отрядының фәнни латин исеме борынгы грек телендәге θύσανος (тизанос, «пумала» яки «чук»), һәм πτερόν (птерон; «канат») сүзләреннән ясала. Төркемнең иске атамасы — Physopoda — аяклар структурасының үзенчәлекләре белән бәйле һәм аяк очларында куыкчыкларга охшаган формацияләр аркасында «куыклы аяклылар» дип тәрҗемә ителә[7] .
Трипс сүзе борыңгы грек «θρίψ» сүзенең туры транслитерациясе, «агач корты» дигәнне аңлата .
Зыян китерү
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]Трипс — ябык грунттагы чәчәк, яшелчә культуралары корткычы. Ул 300гә кадәр төр үсемлекне зарарлый. Аеруча хризантеманы, гөл-чәчәкне, гербераны, цинерарияне, гипсофиланы, кыярны үз итә. Аның зыяны уңыш түбәнәюдән, чәчәк культураларының декоративлылыгы начараюдан гыйбарәт. Трипслар вирус йөртүче булулары белән дә куркыныч тудыралар. Әлеге бөҗәкләр бик вак — 0,9-1,2 миллиметр озынлыкта, төсләре тонык сарыдан караңгы-көрәнгә кадәр төрлеләнә, канатлары — ачык сары. Ябык грунт шартларында сезонга 12-15 буын чыгара. Личинкалары һәм үсеп җиткән кортлары үсемлекләрнең кү-зәнәк согы белән тукланалар.
Трипс утыртма материал, кисеп алынган чәчәкләр, транспорт, тара, җитештерү кораллары белән тарала. Корткычлар күп булганда үсемлекләрне фитоверм белән эшкәртәләр.[8]
Тасвирлау
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]Трипсның гәүдәсе озынча, озынлыгы 0,5 — 14 мм (гадәттә 1-2 мм). Авыз аппараты чәнчеп суыручы. Күпчелек төрләрнең аяклары кыска, нечкә һәм йөгерүгә яраклашкан. Тәпиләре 1 яки 2 буыннан тора, тырнакчыклары бар һәм алар арасында куыкка охшаган ябышу җайланмалары урнашкан [9] . Корсаклары 10 боҗрадан тора, аларның соңгысы гадәттә торбасымансузылган. Ана затлар ата затларга караганда зуррак һәм күбрәк санда, аларның тешчәле күкәйсалгычлары бар .
Үсеш вакытында түбәндәге этаплар уза: йомырка, личинка, пронимфа, нимфа һәм имаго. Кайвакыт партеногенетик рәвештә үрчиләр. Үсешләре тиз бара. Елына 15 буынга кадәр җитештерә алалар [9] .
_(7268276524).jpg)
Таксономия һәм таралу
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]2013 елга 6991 төрләре, шул исәптән 153 казылма төр билгеле [10], алар йөздән артык ыругка төркемләнгән. Элеккеге Советлар Союзы территориясендә 300 дән артык, Россиядә 200гә якын төр билгеле. Азиядә киң таралган төрләр:
- Thrips palmi — килеп чыгышы Көньяк Азиядән булган төр, Cucurbitaceae Solanaceae семьялыкларына аеручы зыян китерә.
- Scirtothrips dorsalis — Һинд-Кытай чәчәк трипсы, Көньяк-Көнчыгыш Азиядә таралган. Кытай, Индонезия, Бангладеш, Бруней, Вьетнам, Һиндстан, Малайзия, Мьянма, Пакистан, Согыт Гарәбстаны, Тайланд, Тайвань, Филиппиннар, Япония, Шри-Ланкада очрый.
- Asianthrips dasycornis — Көньяк-Көнчыгыш Азиядә очрый торган төр. Малай ярымутравы, Сабах (Малайзия), Минданао утравында (Филиппиннар) таралган.
Галерея
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]-
Suocerathrips lingus личинкалары һәм имаголары
Искәрмәләр
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]- ↑ 1,0 1,1 Integrated Taxonomic Information System — 2005.
- ↑ 2,0 2,1 Mound L. A. Order Thysanoptera Haliday, 1836 // Animal Biodiversity: An Outline of Higher-level Classification and Survey of Taxonomic Richness / мөхәррир Z. Zhang — 2011. — ISBN 978-1-86977-849-1, 978-1-86977-850-7
- ↑ Integrated Taxonomic Information System — 2013.
- ↑ Nederlands Soortenregister
- ↑ Lewis, T., Taylor, L.R. Diurnal periodicity of flight by insects // Transactions of the Royal Entomological Society of London — Royal Entomological Society, 2009. — ISSN 0035-8894; 2056-5259 — doi:10.1111/J.1365-2311.1965.TB02304.X
- ↑ Пузыреногие, колбоногие // Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге: 86 томда (82 том һәм 4 өстәмә). Санкт-Петербург: 1890—1907.
- ↑ Thysanoptera. Merriam-Webster. әлеге чыганактан 2017-02-16 архивланды. 2017-02-15 тикшерелгән.
- ↑ https://msu.tatarstan.ru/tat/index.htm/news/295094.htm
- ↑ 9,0 9,1 БРЭ, 2016
- ↑ Zhang, 2013
Әдәбият
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]- Телевизионная башня — Улан-Батор. — М., 2016. — С. 410. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 32). — ISBN 978-5-85270-369-9.
- Дядечко Н. П. Трипсы, или бахромчатокрылые насекомые (Thysanoptera) Европейской части СССР(рус.). — Калып:К.: Изд-во «Урожай», 1964. — 388 с.
- Мещеряков А. А. Отряд Thysanoptera (Physopoda) — Бахромчатокрылые, пузыреногие, или трипсы // Калып:Книга:Определитель насекомых дв-1
- Яхонтов В. В. Отряд Thysanoptera (Physopoda) — Бахромчатокрылые, пузыреногие, или трипсы // Калып:Книга:Определитель насекомых еч-1
- Lewis T. Thrips. Their biology, ecology and economic importance(ингл.). — London: Academic Press, 1973.
- Mound W. A & G. Kibbly. Thysanoptera: An Identification Guide(ингл.). — CAB International, 1998. — ISBN 0-85199-211-0.
- Stannard, L. J. 1968. The thrips, or Thysanoptera, of Illinois. Illinois Natural History Survey 21: 215—552.
- Judith L. Bronstein, Ana Trakhtenbrot, Marina Lauck, Andrew C. McCall, Dorit Eliyahu {{{башлык}}}(ингл.) // Journal of Pollination Ecology. — В. 0. — Т. 16. — ISSN 1920-7603. — DOI:10.26786/1920-7603(2015)10
- Fedor, Peter J.; Doricova, Martina; Prokop, Pavol; Mound, Laurence A. {{{башлык}}}(ингл.) // Zootaxa : журнал. — Т. 2645. — С. 55—63. — DOI:10.11646/zootaxa.2645.1.3
- Nicholas Fraser, Alexey Shmakov, David Grimaldi {{{башлык}}}(ингл.) // Journal of Paleontology. — Paleontological Society. — В. 5. — Т. 78. — С. 941—952. — ISSN 1937-2337&f=1003&t=1&v1=&f=4&t=2&v2=&f=21&t=3&v3=&f=1016&t=3&v4=&f=1016&t=3&v5=&bf=4&b=&d=0&ys=&ye=&lng=&ft=&mt=&dt=&vol=&pt=&iss=&ps=&pe=&tr=&tro=&cc=UNION&i=1&v=tagged&s=0&ss=0&st=0&i18n=ru&rlf=&psz=20&bs=20&ce=hJfuypee8JzzufeGmImYYIpZKRJeeOeeWGJIZRrRRrdmtdeee88NJJJJpeeefTJ3peKJJ3UWWPtzzzzzzzzzzzzzzzzzbzzvzzpy5zzjzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzztzzzzzzzbzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzvzzzzzzyeyTjkDnyHzTuueKZePz9decyzzLzzzL*.c8.NzrGJJvufeeeeeJheeyzjeeeeJh*peeeeKJJJJJJJJJJmjHvOJJJJJJJJJfeeeieeeeSJJJJJSJJJ3TeIJJJJ3..E.UEAcyhxD.eeeeeuzzzLJJJJ5.e8JJJheeeeeeeeeeeeyeeK3JJJJJJJJ*s7defeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeSJJJJJJJJZIJJzzz1..6LJJJJJJtJJZ4....EK*&debug=false 0022-3360, 1937-2337. — DOI:10.1666/0022-3360(2004)0782.0.CO;2
- Enrique Peñalver, Conrad C. Labandeira, Eduardo Barrón, Xavier Delclòs, Patricia Nel {{{башлык}}}(ингл.) // Proceedings of the National Academy of Sciences. — National Academy of Sciences. — В. 22. — Т. 109. — С. 8623—8628. — ISSN 1091-6490&f=1003&t=1&v1=&f=4&t=2&v2=&f=21&t=3&v3=&f=1016&t=3&v4=&f=1016&t=3&v5=&bf=4&b=&d=0&ys=&ye=&lng=&ft=&mt=&dt=&vol=&pt=&iss=&ps=&pe=&tr=&tro=&cc=UNION&i=1&v=tagged&s=0&ss=0&st=0&i18n=ru&rlf=&psz=20&bs=20&ce=hJfuypee8JzzufeGmImYYIpZKRJeeOeeWGJIZRrRRrdmtdeee88NJJJJpeeefTJ3peKJJ3UWWPtzzzzzzzzzzzzzzzzzbzzvzzpy5zzjzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzztzzzzzzzbzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzvzzzzzzyeyTjkDnyHzTuueKZePz9decyzzLzzzL*.c8.NzrGJJvufeeeeeJheeyzjeeeeJh*peeeeKJJJJJJJJJJmjHvOJJJJJJJJJfeeeieeeeSJJJJJSJJJ3TeIJJJJ3..E.UEAcyhxD.eeeeeuzzzLJJJJ5.e8JJJheeeeeeeeeeeeyeeK3JJJJJJJJ*s7defeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeSJJJJJJJJZIJJzzz1..6LJJJJJJtJJZ4....EK*&debug=false 0027-8424, 1091-6490. — DOI:10.1073/pnas.1120499109
- Tipping, C. Encyclopedia of Entomology / Capinera, John L.. — Springer Science & Business Media, 2008. — С. 3769—3771. — ISBN 978-1-4020-6242-1.
- Zhang, Z.-Q. {{{башлык}}}(ингл.) // Zootaxa / Zhang, Z.-Q. (Chief Editor & Founder). — Magnolia Press. — Т. 3703. — № 1. — С. 17—26. — ISBN 978-1-77557-248-0 (paperback) ISBN 978-1-77557-249-7 (online edition). — ISSN 1175-5326.