Төркия бәйсезлеге өчен сугыш

Төркия бәйсезлеге өчен сугыш
Дәүләт	Төркия
Урын	Кече Азия һәм Фракия[d]
Вакыт мизгеле	11 октябрь 1922
Башлану вакыты	19 май 1919
Тәмамла(н)у вакыты	24 июль 1923
Катнашучы(лар)	Греция патшалыгы[d], Бөем милләт мәҗлесе хөкүмәте[d], Kuva-yi Milliye[d], Өченче француз республикасы[d], Беренче әрмән республикасы[d], Госман империясе, Kuva-yi Inzibatiye[d], Бөекбритания һәм Ирландиянең берләшкән корольлеге[d], Италия корольлеге[d], Гөрҗистан Демократик Җөмһүрияте, Төрек милли хәрәкәте[d] һәм Америка Кушма Штатлары
Төркия бәйсезлеге өчен сугыш Викиҗыентыкта

Төркиянең бәйсезлеге өчен сугыш (төр. Kurtuluş Savaşı — «Коткару сугышы») — Беренче бөтендөнья сугышында Госманлы империясе җиңелгәннән соң, 1919–1923 елларда Төркия милли хәрәкәте тарафыннан алып барылган хәрби һәм сәяси кампания. Бу көрәш Антанта илләренең (Юнанстан, Франция, Бөекбритания һ.б.) оккупациясенә һәм империяне бүлгәләүне күздә тоткан Севр солых килешүенә^[ru] каршы юнәлтелгән була.

Каршылык хәрәкәте Мостафа Кәмал Ататөрек җитәкчелегендә Әнкарада оеша. Сугыш барышында төрек гаскәрләре көнбатышта Юнанстан армиясен, көньякта француз көчләрен һәм көнчыгышта Әрмәнстан гаскәрен җиңүгә ирешә. Шул ук вакытта Әнкарадагы Милли мәҗлес Истанбулдагы солтан хөкүмәтенә альтернатива буларак яңа дәүләт нигезләрен кора.

Конфликт 1923 елның 24 июлендә имзаланган Лозанна солых килешүе^[ru] белән тәмамлана. Бу документ Төркиянең хәзерге чикләрен һәм тулы суверенлыгын халыкара дәрәҗәдә тануны тәэмин итә. Сугыш нәтиҗәсендә Госманлы империясе юкка чыга һәм 1923 елның 29 октябрендә Төркия Җөмһүрияте игълан ителә.

Алшартлар

Севр солых килешүе буенча Төркиянең бүлгәләнүе (1920)

Беренче бөтендөнья сугышында Госманлы империясе Алмания блогы ягында катнаша һәм җиңелүгә дучар була. 1918 елның 30 октябрендә имзаланган Мудрос вакытлы солых килешүе^[ru] империя өчен бик авыр шартлар тудыра. Бу документ буенча Антанта илләре үз куркынычсызлыкларына янаган теләсә кайсы стратегик пунктны басып алу хокукына ия була, бу исә илнең фактик рәвештә мөстәкыйльлеген югалтуын һәм чит ил армияләре алдында "калкансыз калуын" аңлата.

Сугыш тәмамлангач, Бөекбритания, Франция һәм Италия гаскәрләре Анатолиянең төрле өлешләренә керә башлый, ә Истанбул оккупация астында кала. 1919 елның маенда Измир шәһәренең Юнанстан гаскәрләре тарафыннан басып алынуы төрек халкында аеруча зур нәфрәт уята һәм милли үзаң үсешенә этәргеч бирә. Бу вакыйга төрекләргә империянең тулысынча бүлгәләнү куркынычын ачык итеп күрсәтә һәм җирле халыкны кораллы каршылыкка этәрә.

Сәяси кризис шартларында Истанбулдагы солтан хөкүмәте чит ил басып алучыларына каршы тора алмыйча, аларның таләпләренә буйсынырга мәҗбүр була (Севр килешүе имзалана). Шул ук вакытта Анатолиянең төрле почмакларында «Милли көчләр» (Kuvayı Milliye) дип аталган партизан отрядлары һәм каршылык җәмгыятьләре оеша башлый. Халыкның бу таркау омтылышларын бердәм һәм оешкан хәрәкәткә әверелдерүдә 1919 елның маенда Мостафа Кәмал Ататөрекнең Самсунга килүе хәлиткеч роль уйный.

Сугыш барышы

Мостафа Кәмал һәм аның тарафдардары Эрзурумда, 1919 елның 5 июле

Төркиянең бәйсезлеге өчен сугыш 1919 елның 19 маенда Мостафа Кәмалның Самсунга килүе белән рәсми рәвештә башлана. Эрзурум һәм Сивас конгрессларында милли каршылыкның төп принциплары билгеләнә: "Милли чикләр эчендәге Ватан — бүленмәс бербөтен". Бу чорда таркау каршылык төркемнәре берләштерелә һәм 1920 елның апрелендә Әнкарада Төркиянең Бөек Милли Мәҗлесе (ТБММ) ачыла.

Көнчыгыш фронтта Казым Карабәкир^[ru] җитәкчелегендәге гаскәрләр Әрмәнстан белән сугыша. 1920 елның ахырында төрек гаскәре Карс һәм Гөмре шәһәрләрен азат итә. Гөмре солыхы^[ru] (1920) ТБММ хөкүмәте тарафыннан имзаланган беренче халыкара килешү була. Бу җиңү яңа хөкүмәтнең дөнья сәхнәсендәге абруен күтәрә һәм Көнчыгыш фронттагы гаскәрләрне көнбатышка күчерергә мөмкинлек бирә.

Милли хәрәкәткә тышкы сәяси һәм хәрби-техник ярдәм күрсәтүдә Совет Россиясе зур роль уйный. 1921 елның мартында имзаланган Мәскәү килешүе^[ru] ике ил арасында дуслык урнаштыра һәм Әнкара хөкүмәтенең халыкара позициясен ныгыта.

Көньяк фронтта төрек халкы француз оккупациясенә һәм аларга ярдәм иткән әрмән кораллы төркемнәренә каршы партизан сугышы алып бара. Мараш, Антеп һәм Урфа шәһәрләрендәге көчле каршылык Францияне 1921 елның октябрендә Әнкара килешүен имзаларга һәм Анатолия җирләреннән үз гаскәрләрен чыгарырга мәҗбүр итә. Бу җиңү дипломатик танылу юлында зур адым була.

Иң авыр һәм хәлиткеч көрәш Көнбатыш фронтта Юнанстан армиясенә каршы бара. Исмәт Инөнү җитәкчелегендәге яңа оешкан даими (регуляр) гаскәр 1921 елның башында Беренче һәм Икенче Инөнү сугышларында юнаннарны туктата. Бу җиңүләр халыкның армиягә булган ышанычын ныгыта һәм Антанта илләре арасындагы бердәмлекне какшата.

Мостафа Кәмал һәм аның коралдашлары Беренче Инөнү сугышы тәмамлангач

Сугышның борылыш ноктасы булып 1921 елның августында узган Сакарья бәрелеше^[ru] тора. "Чикне саклау түгел, бөтен Ватанны саклау" тактикасы белән Ататөрек җитәкчелегендәге гаскәрләр 22 көн буе барган канлы бәрелешләрдә юнаннарны чигенергә мәҗбүр итә. 1922 елның 30 августында узган Думлупынар бәрелешендә^[ru] (Бөек һөҗүм) юнан армиясе тулысынча тар-мар ителә һәм 9 сентябрьдә Измир азат ителә.

Хәрби җиңүләр 1922 елның 11 октябрендә имзаланган Муданья ут туктату килешүенә^[ru] китерә. Бу документ буенча Антанта илләре Төркиянең территориаль таләпләрен танырга мәҗбүр була, Истанбул һәм Көнчыгыш Фракия сугышсыз азат ителә. Шул рәвешле, кораллы көрәш тәмамлана һәм Лозанна конференциясендә дәүләтнең киләчәге турындагы дипломатик сөйләшүләргә юл ачыла.

Сугыш нәтиҗәләре

Бәйсезлек сугышының төп дипломатик нәтиҗәсе — 1923 елның 24 июлендә имзаланган Лозанна солых килешүе^[ru]. Бу документ Төркияне бүлүне күздә тоткан Севр килешүен^[ru] тулысынча гамәлдән чыгара һәм яңа дәүләтнең бүгенге чикләрен халыкара дәрәҗәдә раслый. Антанта илләре Төркиянең тулы суверенлыгын танырга мәҗбүр була, икътисадны тоткарлап килгән капитуляцияләр (чит илләргә бирелгән ташламалар) бетерелә. Шул рәвешле, Төркия үзенең икътисади һәм сәяси бәйсезлегенә тулысынча ирешә.

1923 елда имзаланган һәм Төркиянең бәйсезлеген гарантияләгән Лозанна солых килешүе Севр килешүен алмаштырган

Хәрби җиңүләр илдә зур сәяси үзгәрешләргә юл ача. 1922 елның 1 ноябрендә солтанлык бетерелә, бу исә алты гасырдан артык яшәгән Госманлы империясе тарихына нокта куя. 1923 елның 29 октябрендә Төркия Бөек Милли Мәҗлесе илдә җөмһүрият (республика) идарә итү формасын игълан итә. Мостафа Кәмал Ататөрек яңа дәүләтнең беренче президенты итеп сайлана, ә Әнкара рәсми рәвештә илнең башкаласы статусын ала.

Әдәбият

• Celâl Erikan, Rıdvan Akın: Kurtuluş Savaşı tarihi, Türkiye İş̧ Bankası Kültür Yayınları, 2008, ISBN 9944884472

• Озтюрк М. Рассмотрение советской помощи Анкаре в 1920—1922 гг. на основе турецких исторических источников // Научные проблемы гуманитарных исследований. — 2010. — № 5.