Төркмәнчай килешүе

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Төркмәнчай килешүе latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Төркмәнчай килешүе
Сурәт
Административ-территориаль берәмлек Торкеман[d]
Әсәр яки аның атамасы теле Рус теле һәм фарсы теле
Вакыт мизгеле 22 февраль 1828
Катнашучы(лар) Россия империясе һәм Иран
Кул куючы Россия империясе һәм Каҗарлар[d]

Төркмәнчай килешүе (рус. Туркменчайсᴋи договор, Туркменчайсᴋи трактат, фар. عهدنامه ترکمنچای) — 1826-1828 еллардагы рус-фарсы сугышын тәмамлаучы Pәсәй империясе һәм Фарсыстан (Иран) арасындагы тынычлык килешүе. 1828 елның 10 (22) февралендә Төркмән авылында (Тәбриз янында) имзаланган. Килешү шартларын төзүдә Александр Грибоедов катнашкан.

Мөһимлеге[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Килешү Pәсәй империясының 1813 елгы Гөлистан тынычлык килешүенә тиешле территориаль кушылулар раслаган. Шулай ук, Төркмәнчай килешүе буенча Pәсәйгә әрмәннәр һәм әзербайҗаннар яшәгән Эриван һәм Нахичеван ханлыклары күчкән. Шулай ук, Фарсыстан әрмәннәрнең Pәсәйгә күченүнә комачауламаска бурычлы булган. Фарсыстанга көмеш белән 20 миллион сум контрибуция салынган. Pәсәй империясе белән килешүгә кул куйган принц Аббас-Мирзаны Фарсыстан тәхетенең варисы итеп таныган.

Тынычлык килешүе белән бер үк вакытта сәүдә килешүе дә имзаланган, шуңа күрә рус сәүдәгәрләре Иранның бөтен территориясендә ирекле сәүдә итәргә хокук алган.

Килешү Pәсәйнең Кавказ аръягындагы сәясәтен ныгыткан, Урта Көнчыгышта Pәсәйнең йогынтысы көчәя башлаган һәм Фарсыстанда Британия империясенең позицияләрен кӘᴍᴎpикə Кушма Штатларыаткан. Мәсәлән, килешү Каспий диңгезендә рус сәүдә корабары өчен ирекле йөзү раслаган һәм биредә Pәсәйгә генә хәрби флот ачарга хокук биргән. Pәсәй һәм Иран подданыйлары арасындагы хөкем эшләре Иран хөкүмәте тарафыннан каралырга тиеш була, әммә биредә рус миссис яки консуллык вәкилләре мәҗбүри катнашырга тиеш булган

Килешү Фарсыстанда яшәүче әрмәннәр өчен зур әһәмияткә ия булган.

Чыганаклар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]