Урак

Урак
Урак
Кана белән язылган исем	かま
Башлану вакыты	БЭК XIII гасыр
	Урак Викиҗыентыкта

Бу терминның башка аңлатмалары да бар, аларны карау өчен Урак (мәгънәләр) битенә күчегез.

Урак (рус. Серп) — игеннәрне уру, ашлык җыю һәм терлек азыгы әзерләү өчен үлән чабуда кулланыла торган иң борынгы кул авыл хуҗалыгы коралы.

Аның үзенчәлекле бөгелгән формасы һәм үткен итеп ясалган йөзе көч белән төгәл хәрәкәтләрне берләштереп, урып-җыю эшләрен нәтиҗәле башкарырга мөмкинлек бирә. Меңьеллыклар дәвамында урак игенченең төп коралы булып кала, бу исә аграр мәдәниятнең эволюциясен һәм кешелекнең технологик осталыгын чагылдыра.

Хәзерге экологик карашлар кысаларында, кул урагын техникага караганда табигатькә зыянсызрак, сакчылрак корал буларак бәялиләр^[2].

Тарих һәм килеп чыгышы

Ул неолит чорында кыргый ашлык җыю коралы буларак барлыкка килгән. Аның пычагы тешле һәм таштан ясалган булган. Балчыктан ясалган шумер ураклары да табылган.

Урак неолит революциясенә (Беренче авыл хуҗалыгы инкыйлабы) зур йогынты ясаган, игенчелеккә һәм үсемлекләргә нигезләнгән яшәү рәвешенә күчәргә ярдәм иткән. Хәзер урак куллану Якын Көнчыгышта кыргый игеннәрне турыдан-туры йортлаштыруга китергән дип санала^[3].

Төзелеше

Ул конуссыман, түгәрәкләнгән пычактан һәм кыска агач тоткычтан тора. Кисү өлешенең корычтан ясалган озын, бөгелгән пычагының эчке кыры вак тешле була. Кисү өлешенең озынлыгы 0,25-0,5 метр, киңлеге 40-60 миллиметр арасында үзгәрә. Төрле төбәкләрдә конструкциянең җирле вариантлары барлыкка килгән: кайбер урыннарда куе игенне тиз уру өчен массив һәм киң йөзләрне, ә кайберләрендә үләннәр яки җитен белән төгәл эшләү өчен тар һәм озын йөзләрне өстен күргәннәр. Шулай да, гомуми принцип — кыска саптагы бөгелгән йөз — үзгәрешсез калган^[4].

Уракчы бер кулы белән кисә, икенче кулы белән киселәчәк үсемлекләрне тота. Гадәттә, урак кечкенә мәйданнарны чистарту өчен кулланыла; ул бакчачылыкта һәм чәчәк үстерүдә киң кулланыла^[5].

Бронза чоры урагы. Кобан мәдәнияте
Тутмос III, XVIII династия идарә иткән борынгы Мисыр уракчылары
Урак
Чалгы һәм урак

Кулланылыш һәм гадәтләр

Арыш, бодай һәм арпа гадәттә урак белән җыелган — бодайны урак белән чабу зур гөнаһ дип саналган. Әгәр сыйфатсыз бодайны урак белән җыеп булмаса, аны тамырыннан йолкып алганнар.

1721 елның 11 (22) маенда Россия императоры Пётр I «Игенчелекле урыннарга игенне урак белән түгел, ә чалгы белән урырга өйрәтү өчен крестьяннарны җибәрү турында» фәрман чыгара^[6]. Фәрманда чалгының урактан өстенлекләре тасвирланган:

«Курляндия, Лифляндия һәм Пруссия якларындагы ир-атларның игенне урак белән түгел, ә тырмалы кечкенә чалгылар белән уру гадәте бар. Бу безнең уракларга караганда күпкә тизрәк һәм отышлырак, чөнки уртача эшче кеше ун кешелек эшне башкарып чыга».

Шулай да, чалгы уракны озак вакыт тулысынча алмаштыра алмый. Сәбәбе шунда: иген кайвакыт «ятып кала» — сабаклары җир буйлап диярлек горизонталь хәлдә ята; бу очракта аларны чалгы белән урып булмый. Игеннең ятып калуы еш кына кояш нурлары җитмәүдән килеп чыга, нәтиҗәдә сабакның күзәнәк диварлары начар үсә, йомшак кала һәм башакларның авырлыгын күтәрә алмый. Шулай ук, давыл һәм көчле җилләр вакытында да игеннәр тулысынча яки өлешчә ятып кала торган булган, һәм андый чакта крестьяннарга уракка тотынырга туры килгән.

Хәрби эштә

Башка салкын сугыш коралы (кылыч, хәнҗәр, пычак һәм башкалар) булмаганда, урак саклану һәм һөҗүм өчен кулланылган.

Япон мәдәниятендә урак белән сугышу сәнгате камадзюцу (японча: 鎌術) дип атала.

Кайбер ниндзя (урта гасыр Япониясендә ялланган үтерүче; ниндзюцу сәнгатен белгән кеше) кланнары үзләренең кул кораллары арсеналына уракны да керткәннәр.

Ясалма сүзләр

Төнге күктә күренгән кимүче яки үсүче ай, күренеше буенча инструментка охшаганга күрә, халык телендә урак ай дип атала.

Арыш һәм бодай өлгергән, крестьяннар ураклар белән уңыш җыярга чыккан август ае болай атала:

украин телендә — серпень
поляк телендә — sierpień
чех телендә — srpen
татарча — урак ае
башкортча — урағай

Символикада һәм геральдикада

Урак — хакимнәр атрибутларының берсе, ай һәм "ай алиһәләре"нең, шулай ук игенчелекнең символы. Борынгы Грецияда урак уңдырышлылык алиһәсе Деметра белән бәйле булган^[7].

Коммунистик символикада урак һәм чүкечнең үзара кисешүе эшчеләр һәм крестьяннарның берлеген белдерә.

Урак һәм чүкеч сурәте Совет гербларында һәм геральдикасында, СССР һәм союз республикалары флагларында киң чагылыш тапкан.

Иң танылган символларның берсе — «Эшче һәм колхозчы хатын-кыз» скульптурасы — « Совет чорының идеалы һәм символы», «социалистик реализм эталоны» дип танылган. Бу — алга карап, башлары өстендә урак һәм чүкеч күтәргән ике фигурадан — ир-ат һәм хатын-кыз сыныннан торган скульптура төркеме..Концепция һәм композиция дизайны архитектор Борис Иофанга карый, ә пластик гәүдәләнеш авторы — Вера Мухина. Монумент 1937 елда Парижда узган Бөтендөнья күргәзмәсендә күрсәтү өчен ясалган. Күргәзмә тәмамлангач, монумент Мәскәүдә урнаштырыла^[8]

Урак һәм чүкеч, эшчеләрнең бердәмлеге символы: крестьяннар һәм эшчеләр
Серпейск гербы
Щигры гербы
Аслинг гербы
Бруттен гербы
Оффвиллер гербы
Крина гербы
Ремшайд гербы

Рәсем сәнгатендә

Изге Бернард тормышыннан күренешләр
Цветтль-ан-дер-Родль чиркәвендә корбан китерү урыны рәсеме.Йорг Брей өлкән, 1500
Уңыш җыю
Себастьян Вранкс, якынча 1610
Уңыш җыю вакытында. Җәй
Алексей Венессианов, 1820 нче еллар уртасы
Руфь Вооз кырында
Юлиус Шнорр фон Каролсфельд, 1828
Уракчылар
Алексей Венецианов, 1820 еллар ахыры
Украинада уңыш җыю. Николай Пимоненко, 1896
К. Русецкийның "Уракчы" әсәре

Шулай ук карагыз

Чалгы
Кама (урак) — (鎌 яки かま) традицион япон авыл хуҗалыгы коралы, ул уракка охшаш һәм бөртекле культураларны уру өчен кулланыла. Кирәк булганда, бу корал сугыш коралы буларак та файдаланылырга мөмкин булган^[9].

Искәрмәләр

↑ (unspecified title) — doi:10.1080/00438243.1985.9979955
↑ Серп. Фонды Орловского краеведческого музея. Орловский краеведческий музей (2025).
↑ Unger-Hamilton (1985-07). «Microscopic Striations on Flint Sickle-Blades as an Indication of Plant Cultivation: Preliminary Results». World Archaeology 17 (1): 121–6. DOI:10.1080/00438243.1985.9979955.
↑ Дегтярева А. Д. Технология изготовления серпов и ножей петровской культуры южного зауралья (по результатам металлографического анализа) // Вестник археологии, антропологии и этнографии : вестник. — 2023. — № 4. — С. 39—52. — ISSN doi:10.20874/2071-0437-2023-63-4-3.
↑ Серп // Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге: 86 томда (82 том һәм 4 өстәмә). Санкт-Петербург: 1890—1907.
↑ Пётр I. Об отправлении в разные хлебородные места крестьян для обучения местных обывателей снимать хлеб с поля косами // Полное собрание законов Российской империи с 1649 года. — СПб.: Типография II отделения Собственной Его Императорского Величества канцелярии, 1830. — Т. VI, 1720—1722, № 3781. — С. 388. Архивировано из первоисточника 30 апрель 2020.
↑ Серп. Тихорецкий историко-краеведческий музей. 2026-08-10 тикшерелгән.
↑ Шишкина-Ярмоленко Л., Ярмоленко А. К 120-летию В. И. Мухиной. «Рабочий и колхозница»: четвёртое рождение // Альманах «Русский міръ» / глав. ред. Д. А. Ивашинцов. — Санкт-Петербург: «Русская культура», 2010. — № 4. — С. 58—67. — ISSN 2072-9456.
↑ Кама (серп)

Әдәбият

Шангина И.И. Серп // Русский традиционный быт. Энциклопедический словарь. — СПб.: Азбука классика, 2003. — С. 220—222.

[_d7207ea606639a47-1] (unspecified title) — doi:10.1080/00438243.1985.9979955

[:1-2] Серп. Фонды Орловского краеведческого музея. Орловский краеведческий музей (2025).

[Unger-Hamilton-3] Unger-Hamilton (1985-07). «Microscopic Striations on Flint Sickle-Blades as an Indication of Plant Cultivation: Preliminary Results». World Archaeology 17 (1): 121–6. DOI:10.1080/00438243.1985.9979955.

[4] Дегтярева А. Д. Технология изготовления серпов и ножей петровской культуры южного зауралья (по результатам металлографического анализа) // Вестник археологии, антропологии и этнографии : вестник. — 2023. — № 4. — С. 39—52. — ISSN doi:10.20874/2071-0437-2023-63-4-3.

[5] Серп // Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге: 86 томда (82 том һәм 4 өстәмә). Санкт-Петербург: 1890—1907.

[6] Пётр I. Об отправлении в разные хлебородные места крестьян для обучения местных обывателей снимать хлеб с поля косами // Полное собрание законов Российской империи с 1649 года. — СПб.: Типография II отделения Собственной Его Императорского Величества канцелярии, 1830. — Т. VI, 1720—1722, № 3781. — С. 388. Архивировано из первоисточника 30 апрель 2020.

[7] Серп. Тихорецкий историко-краеведческий музей. 2026-08-10 тикшерелгән.

[8] Шишкина-Ярмоленко Л., Ярмоленко А. К 120-летию В. И. Мухиной. «Рабочий и колхозница»: четвёртое рождение // Альманах «Русский міръ» / глав. ред. Д. А. Ивашинцов. — Санкт-Петербург: «Русская культура», 2010. — № 4. — С. 58—67. — ISSN 2072-9456.

[9] Кама (серп)

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]