Урал таулары

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
(Урал битеннән юнәлтелде)
Моңа күчү: навигация, эзләү
Урал таулары
Urals.jpg
60°0′0″ т. к. 60°0'0" кч. о. (G) (T)
Илләр РусияFlag of Russia.svg Русия
КазакъстанFlag of Kazakhstan.svg Казакъстан
Барлыкка килү периоды Девон (410—360 млн ел элек) — Триас (251—199 млн ел элек)
Мәйдан 781,1[1] тыс. км²
Озынлык 2500 км
Киңлек 40-150 км
Иң биек түбәсе Народная
Иң биек ноктасы 1895 м
Урал таулары (Русия)
Montanya.svg
Commons-logo.svg Урал таулары Викиҗыентыкта

Ура́л таулары — Көнбатыш Себер һәм Көнчыгыш Аурупа үзәнлекләре арасында урнашкан таулык. Иң биек ноктасы – Народная тавы (1875 м). Русия һәм Казахстан территорияләрендә урнашкан. Шулай ук Аурупа белән Азия кыйтгаларын бүлүче табигый чик булып тора.

Географик аспектлар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Урал таулары рельефы. Көнчыгышында Көнбатыш Себер үзәнлеге, көнбатышында Көнчыгыш Аурупа үзәнлеге урнашкан.

Урал тауларының көнчыгыш битләүләре буенча Аурупа һәм Азия кыйтгаларын бүлүче уйланма чиге уза.

Географик ягыннан Урал таулары бшл өлешкә бүленәләр:

Төньякта Урал тауларының дәвамы буларак Пай-Хой тауларны , ә көньякта — Мугоҗар тауларны санарга мөмкин.

Урал таулары системасы Кара диңгезеннән Җаек киңлек агымына кадәр меридиональ юнәлештә сузылган. Озынлыгы 2000 км кичү, киңлеге 40-60 км (100 км чаклы).

Төньяк көнбатышта Пай Хой сырты һәм Вайгач утравы аша Яңа Җир архипелагы тауларына барып кисешә, көньякта Можар таулары аның дәвамы булып тора. Урал таулары табигый кергәндә морфоструктура кергәндә белән тап килә, анда табигать шартларының бөтен компонентлары характерында кискен үзгәрешләр күзәтелә. Көнчыгыш сиге тектоник тел белән Көнбатыш Себернең дүртенчел утырмалар кушылган урынга тап килә, көнбатыш сиге ачык сизелми, Төньяк һәм Урта Уралда ачык күренә, Җаек алды бөгелү аша үтә.

Урал катлаулы җеп җыерчыклы сыртсыз өлкәсе булып тора.

Урал тау комплекслары структура ярусларына бүленә: көчле җыерчыклы һәм эчкәре метаморфозланган архей протерозой; рифей венд (үсеше иманнарның җыерчыклы сыртсыз өлкәсе булу тәмамланган); палеозой иртә мезозой (уралларның җыерчыклы бүлкәле үсешенә тап килә); платформалы урта юра миоцен (терр яларның ватык тигезләнүенә туры килә); носорог плиоцен дүртенчел чор (хәз. Урал барлыкка килүе белән аңлатыла).

Уралдылар тулысынча төрле формада күренә, Урал төньягында аларның көнчыгыш зоналары Көнбатыш Себер бассейны капламасы астына күмелә. Уралдылар структурасында лиш һәм пермь модасы белән тулган Җаек алды бөгелү; палеозой континенты читтәге сай һәм тирән булган катламнардан торган Көнбатыш Җаек җыерчыклар зонасы; протерозой катламнарының ялангачланган борынгы комплекслары булган Үзәк Җаек зонасы; Тагил Магнитогорск зонасы — палеозойга караган Палеогра океаны төбе һәм анда үскән утрау дугалары комплекслары; палеозойның төрле типтагы утырмалары белән капланган һәм гранит инструцияләр белән тишкәләнгән протерозой микроконтексты герое булган Көнчыгыш Җаек зонасы; катлаулы төзелешендә континенталь, океан, утрау дугалары комплекслары катнашкан Җаек аръягындагы зонасы аерыла.

Орографик элементлары геол. структуралар белән ориентирдан. Ерак төньякта тәбәнәк (467 м чаклы) вак дулкын калку — Пай Хой урнашкан, аннан көньяктарак — Котып аръягындагы Уралның абсолют биеклеге 1000 м күчү.

Поляр Урал[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Собь Елецк юлының көньягыннан Котып Урал башлана. Хулга е. (Об е. басс.) югары агымыннан Угор е. (Печора е. басс.) кадәр Котып яны Урал сузыла.

Поляр буе Уралы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Поляр буе Уралы — Уралның иң биек таулары белән район.

Киң, биек җәенке тауларда сыртлар күтәрелә. Исследовательский сыртында Уралның иң биек түбәсе — Народная тавы (1894 м) урнашкан.

Төньяк Урал[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Төньяк Урал. Конжаковский камень (1569 м) тавы.

Төньяк Урал Тельпосиз тавы (1617 м) киңлегеннән башлана һәм Конаков ташы тавы (1569 м) киңлегендә тәмамлана, бу аралыкта Урал көнчыгыш озынлыкның 59° меридианы буйлап сузыла, җәенке таулы 3 сырт аерыла, үзәк сырты Таш билбау (Ойка Чакур к. — 1322 м) исеме белән билгеле.

Урта Урал[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Урта Урал. Азов тавы.

Үзәк яки Урта Урал төньяк киңлекнең 59° алып 55° чаклы сузыла (Юрматау — 1003 м). Су аергыч юл көнчыгышка карый борыла, ә бөтен меридиональ юнәлеш, бик зур дуга барлыкка китереп (Уфа амфитеатры), көньяк көньяк көнбатышка алышына. Макс. биеклеге — 878 м (Качканар тавы).

Көньяк Урал[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Көньяк Урал төньяк киңлекнең 55°25 алып Җаек е. киңлек бүлеменә кадәр сузыла, төньяк таулы һәм көньяк яйлалы өлешләргә бүленә. Таулы өлешенең киңлеге 120 км җитә. Биредә җиде зур сырт бар, шулардан Уралтау сырты су аергыч булып тора. Көньяк Урал макс. биеклеге — Ямантау (1640 м). Агыйдел елгасы киңлек бүлеменнән көньякка таба биеклекләрнең тулай түбәнәюе күзәтелә: биредә Көньяк Урал пеноплен (Җылаер яйласы) ачык күренә; көнчыгышта Көньяк Урал үзәк өлеше түбән тигезлеккә — Урал аръягындагы пелена күчә.

Түбәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Поляр Урал — Пайер тавы (1499 м).
  • Поляр буе Уралы — Народная тавы (1895 м).
  • Поляр буе Уралы — Манарага (1662 м).
  • Төньяк Урал — Тельпосиз тавы (1617 м).
  • Урта Урал — Ослянка тавы (1119 м).
  • Көньяк Урал — Ямантау (1640 м)

Елгалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Файдалы казылмалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Урал файдалы казылмаларга бай, алар арасында тимер, хром, бакыр, полиметаллар, затлы металлар (алтын, платинода), никель, алюмин бар. Җаек алды бөгелүнең алгы җыерчыкларында һәм риф массивларында карамай, табигый газ, газ конденсаты яткылыклары билгеле.

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. Урал. Энциклопедия «Вокруг света». 29 гыйнвар 2013 көнне тикшерелгән. 1 февраль 2013 көнне төп чыганагыннан архивланган.