Урыс Олысы

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Алтын Урданың
Урыс Олысы
Алтын Урда чәчәк ату дәверендә

Seal-of-Alexander-Nevsky 1236 Avers.svg
 
Nowogród.svg
 
Symbol Duchy of Tver.png
 
Symbol Duchy of Ryazan.svg
 
Flag of None.svg
1240 ел — 1480 ел


Lob flag moskovskiy.svg


Дин күпчелек православие
Хан Ярлыгын алган кенәзләр
 - 1263-1303 Даниил Александр улы
 - 1303-1325 Юрий Даниил улы
 - 1325-1340 Иван I Калита
 - 1340-1353 Симеон Горур
 - 1353-1359 Иван II Кызыл
 - 1359-1389 Дмитрий Донской
 - 1389-1425 Василий I
 - 1425-1433 Василий II Кара
 - 1433 Юрий Дмитрий улы
 - 1433-1434 Василий II Кара
 - 1434 Юрий Дмитрий улы
 - 1434 Василий Кыек
 - 1434-1445 Василий II Кара
 - 1445 Дмитрий Шемяка
 - 1445-1446 Василий II Кара
 - 1446-1447 Дмитрий Шемяка
 - 1447-1462 Василий II Кара
 - 1462-1505 Иван III (1480 елга кадәр, соңрак бәйсез)

Урыс Олысы [1] соңрак Мәскәү олысы (урысча Московия) - Алтын Урда дәүләтенең төньяк-көнбатыш олысы (1240-1480).

Алтын Урда 7 төп олысыннан торган:

Алтын Урда таркалганнан соң Болгар Олысы нигезендә Казан ханлыгы барлыкка килгән, Себер Олысы Себер ханлыгына, Кырым олысы Кырым ханлыгына, Зур Урда Әстерхан ханлыгына һәм Нугай Урдасына, ә Урыс олысы бәйсез Мәскәү кенәзлегенә әверелгән.

Мәскәү кенәзлеге үз тирәсендә бүтән урыс кенәзлекләрен берләштереп, Мәскәү дәүләтенә әйләнгән.

1480 елга кадәр Мәскәү дәүләте Зур Урдага ясак түләгән, Угра бәрелешеннән соң түләүләр туктатылган.

1484 елга кадәр Мәскәү дәүләте Казан ханлыгына ясак түләгән, Иван III Мөхәммәд Әмин ханына тәхеткә утырырга ярдәм иткәннән соң, Мәскәү Казанга ясак түләргә туктата, ләкин Касыйм ханлыгына акча җибәрергә дәвам итә. Әммә Казанга ясак түләүне туктаганнан соң, Мәскәү кенәзлеге бәйсез дәүләт булып санала.

Кайбер тарихчылар буенча Урыс олысыннан килеп чыккан Мәскәү дәүләте Казан ханлыгы, Әстерхан ханлыгы, Кырым ханлыгы, Себер ханлыгы, Нугай Урдасы кебек Алтын Урданың бер варисы булып санала.

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Бату хан[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Бату хан

1236 елда монгол-татарлар гаскәре көнбатыш явын башлап, Идел буе Болгары дәүләтен басып алган.

1237 елның кышында Рязань, Коломна, Мәскәү, Владимир, Суздаль, Ярославль, Тверь, Кострома шәһәрләрен басып алынган, Новгородка 100 км барып җитмәгәч, Бату хан үз гаскәрен көньяк ягына борып юнәлдергән.

1240 елда Бату хан гаскәре Киев шәһәрен басып алгач, Галиция-Волынь кенәзлеген үтеп Маҗарстан, Көнчыгыш Алмания, Польша, кайбер Балкан илләре һәм бүгенге Италиянең Триест шәһәренә кадәр һөҗүм итеп 1242 елга зур территорияне басып ала.

1243 елда Каракорымдагы бөек хан Үгәдәй үлеме турында ишеткәч, Бату хан яңа хан сайлау өчен җыелган колылтайда катнашкан өчен көнчыгышка юнәлә. Ләкин Болгар шәһәренә җиткәч, Идел буенда калырга карар итә.

Нигез салыну[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1242 елда Бату хан басып алган территориядә яңа бердәм дәүләткә нигез сала. Шул ук елны Бату хан Болгар әмире, урыс кенәзләре, Кырым, Кавказ бәкләрен чакырып, яңа тәртипне урнаштыра: салым, ясак зурлыгын куя, баскаклар, даруглар билгели, 7 олысның һәр хакиме Алтын Урда ханы биргән ярлык белән билгеләнә.

Александр Невский

Урыс кенәзе Александр Невский Алтын Урда белән хезмәттәшлектә яшәргә карар итә, 1247 елда ярлык ала, Көнбатыш һөҗүменә каршылык итә, Урыс Олысын нигез салучыларның берсе булып санала.

Урыс кенәзләре еш кына ярлык алган өчен бер-берсенә каршы мәкерле ысуллар кулланганнар, хыянәт иткәннәр, хәттә үтергәннәр. Фактик рәвештә Алтын Урда ханы Урыс олысындагы кенәзләрне ярлык биреп билгеләгән.

Үзбәк хан[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Иван Калита

Үзбәк хан Мәскәү шәһәренә өстенлек бирә башлаган, Иван Калитаны татар хакимиятеннән урыс баскагы итеп билгели. Шуннан соң Мәскәү көч туплый башлаган. 1300 елда митрополия Киев шәһәреннән Владимир каласына күчерелгән.

Үзбәк хан Мәскәү шәһәрен юри көчәйткән, хан урыслар үзара низаглашуын бетерергә болай итеп ниятләгән, ләкин нәтиҗәдә Мәскәү шәһәре соңрак зур көч туплаган, шуны Үзбәк хан алдан исәпкә алмаган.

Низаглашу чоры[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Алтын Урда низаглашу чорында Урыс олысының кенәзләре низагның төрле якларында катнашканнар.

Аксак Тимер Алтын Урдага һөҗүм иткәннән соң, дәүләтнең күп шәһәрләре җимерелгән калган, Алтын Урда зәгыфьләнгән. Шуны күреп, Урыс олысы сепаратист ниятләрен еш күрсәтә башлаган.

Алтын Урда низаглашу чорында дәүләт зәгыйфьләнә һәм Литва кенәзләре Урыс олысының көнбатыш өлешен басып ала башлаган.

Украинаны югалту[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Алтын Урда ханнары Җанибәк һәм Бәрдибәк үлгәннән соң, низаглашу чоры башлана, шуны күреп, 1362 елда Зәңгәр су янындагы сугышта Литва кенәзе Ольгерд Мурат хан нойоннары гаскәрен җиңә һәм Киев тирәсендәге биләмәне басып ала, шуннан соң Алтын Урда Украинаны югалта башлый.

Мәскәү олысы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Зәңгәр су янындагы сугыштан соң (1362), Алтын Урда Украинаны югалтканнан соң, Мәскәү кенәзлеге күп бүтән урыс кенәзлекләрен кушканнан соң, Урыс олысы еш кына Мәскәү олысы дип йөртелә башлый (соңрак Мәскәү иле, русча Московия).

Алтын Урда соңгы көчле хакиме Идегәй үлгәннән соң, дәүләт зәгыйфьләнә һәм соңрак таркала башлый.

Алтын Урда мирасчысы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Мәскәү бөек кенәзе Иван III

1480 елда Угра елгасындагы басып тору нәтиҗәсендә Урыс олысы Сарай шәһәренә ясак түләргә туктаган, ләкин Казан ханлыгына (1487 елга кадәр), Кырым ханлыгына һәм Касыйм ханлыгына 1681 елга кадәр салым түләгән.

Тәңкәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Дмитрий Донской тәңкәләре

XIII гасырдан Алтын Урдада ике башлы кош (ике башлы бөркет) белән тәңкәләр сугылган, мисал өчен бәкләрибәк Ногай тамгасында ике башлы кош сурәтләнә[2]. Дмитрий Донской акча суккан тәңкәләрдә кенәз башлыгында гарәпчә һәм кирилча текст бар.

Токта, Җанибәк, Үзбәк, Туктамыш ханнары идарә иткән чорында ике башлы кош белән тәңкәләр сугылган[3]. Бу тәңкәләр Идел буенда, Кырымда да табылган. Бер риваять буенча "ике башлы кара кош" борынгы татар бер нәселенең билгесе булган [4]

Киев Русенең тәңкәләрендә тик Өч япьле (Трезуб) сугып сурәтләнгән, ә Мәскәү олысында ике башлы кош 1497 елда Иван III идарә иткән чорда гына сугылган, шулай итеп Русиянең гербы - ике башлы бөркет нәкъ Алтын Урда тәңкәләреннән мирас итеп алынган[5][6].

Урыс олысы Алтын Урданың күп тәртипләрен ияләшә: салым системасы, почта, үзәкләштерелгән хакимият, җирле хакимнәрне ярлык тапшыру ярдәмендәге билгеләү, гаскәр төзелеше. Соңрак Урыс олысы Алтын Урда дәүләтчелеген үзләштереп, Русия патшалыгы һәм Русия империясенә әйләнә, шуңа күрә Алтын Урда дәүләтенең мирасчысы булып санала.

Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. http://www.z-rus.ru/ru_history_6.php Русский улус Золотой Орды (1240-1480 гг.)
  2. http://skifos.livejournal.com/55551.html
  3. http://navimann.livejournal.com/360982.html
  4. Дом Чингиз-хана» (Алтын Урук): клановая принадлежность и ее атрибуты // Этнологические исследования в Татарстане. – Казань, 2007
  5. http://v-n-zb.livejournal.com/6123024.html
  6. http://navimann.livejournal.com/360982.html