Учалы

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Учалы latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Учалы
Flag of Uchaly (Bashkortostan).png
Учалы (Русия)
Учалы
Учалы (Башкортостан)
Учалы
Ил Русия
Республика Башкортстан
Район Учалы районы
Координатлар 54°19′00″ т. к. 59°23′00″ кч. о.HGЯO
Шәһәр башлыгы Ильяс Килмөхәммәтов
Нигезләнгән 1955
Мәйдан 56 км²
Климат уртача
Халык саны Red Arrow Down.svg 37 715 кеше
Телефон коды 34791
Почта индексы 453700, 453701

Учалы́Башкортстандагы республика әһәмиятендәге, Урал тауларының көнчыгыш итәгендә урнашкан моношәһәр. Учалы районының үзәге. Учалыдан Уфага кадәр 328 км, Белоретка – 103 км; Чиләбегә карый торган Верхнеуральск белән 61 км ара, Магнит каласына – 112 км, Миәскә – 107 км. Халкы 37 715 (2017).

Тарихи-этнографик белешмә[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Учалы исеме якындагы Учалы күленнән килә дип санала. 1786 елгы картада ул Ачулы күл дип атала, соңыннан Учалыга әйләнгән. Күл буендагы Учалы авылына, тарихи мәгълүматлар буенча[чыганагы?], хәзерге Татарстандагы Метрәй авылы кешеләре килеп нигез салганнар. Авылның халкы типтәрләрдән торган, араларында типтәрлеккә язылган казахлар да була.

Бер риваять буенча[чыганагы?], Учалы исеме "Үч алды" сүзеннән (баш. үс алды) килә. XIV гасырда Аксак Тимер Туктамыш ханны җиңеп, аның беректәшләре булган берничә башкорт ыруын юкка чыгарган урын дип аңлатыла. (Карагыз: Кондырча елгасы буендагы сугыш).

17351740 елларда баш күтәргән башкортларны бастыргач, урыс хөкүмәте кара-табын волосте җирләрен тартып алып, аларда типтәр авылларын нигезләргә рөхсәт бирә. Барлыкка килгән 12 татар-типтәр авылы Учалы-типтәр волостенә берләшә, идарә Учалы авылында була.

Учалы төбәге төрле файдалы казылмаларга бай булганлыктан, биредә XVIII гасырда ук рудниклар барлыкка килә. Бу җирләрдә борын-борыннан төрле төсле һәм кара металл рудалары, шул исәптән алтын һәм бакыр чыгарыла. Төрле бизәкләү ташлары да, аеруча йәшмә күп табыла. 1830 елда волостьта җир өстенә чыгып торучы алтын ятмалары табыла. XIX гасырда урыс алпавытлары биредән 7,5 тонна алтын юалар. ХХ гасыр башында ятмаларның күбесе чит ил кешеләре кулында була. Учалы типтәрләре, җир азлыкка күрә, төрле приискларга, шахталарга ялланып көн күрә.

Алтын ятмалары саеккач, Учалы бакыр колчеданы яткылыгында бакыр чыгарыла башлый. 1953 елны хөкүмәт Учалы тау-баету комбинатын салдыру турында карар чыгара. 1958 елны бирегә тимер юл тармагы китерелә. РСФСР Югары Шурасы Президиумының 1963 елнын 1 февралендәге Указы белән Кече Учалы һәм Яңа Учалы бистәләре кушылып бер шәһәргә берләштерелде.

Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1959[1] 1970[2] 1979[3] 1989[4] 2002[5] 2010[6]
11 297 21 808 27 606 32 404 37 196 37 788

2010 елгы халык санын алу буенча, шәһәр халкының 50,2 % — башкортлар, 26,6 % — урыслар, 20,9 % — татарлар, 2,3 % - башка милләт халыклары тәшкил итә.

Икътисад[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Учалы тау-баету комбинаты.
Башка ширкәтләр:

  • май-сыр заводы,
  • тегү фабрикасы,
  • урман машиналарын эшләү заводы,
  • тимер-бетон заводы.

2007 елда Учалы районы Абзак авылында яңа акшар - цемент комбинаты төзелә башлады. Бу РусияЧехия президентлары очрашуы барышында төзелгән инвестиция килешүе нигезендә алып барылачак төзелеш. Бу комбинат — Чехиянең «Мат-Минералс» компаниясенең бүлендек предприятиесе. Учалыда акшар, коры төзелеш материаллары, цемент, бетон, асфальт, вак таш җитештереләчәк. Инвестиция күләме 18 млрд сумда бәяләнә. Комбинат 2 елдан соң төзелеп бетәчәк һәм 10 һектар мәйдан җирне билиячәк, дип уйланыла. Чимал нигезендә Төньяк Сөяргол ятмасы запасы кулланылачак. Биредә 500 млн тонна акшар ташы бар. Комбинат эшчеләре өчен бистә дә төзеләчәк. Учалы тау-баету комбинатыннан соң бу акшар-цемент комбинаты районда икенче куәтле сәнәгать үзәкләренең берсе булачак.[7] Соңыннан Чехия партнерлары проекттан баш тартканы билгеле булды.

Танылган шәхесләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Учалы

Фактлар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Учалы урамы Аскарда, Сибайда һәм Белоретта бар.
  • Каладан 1 километр ераклыкта Учалы авылы урнашкан. Анда яшәүче 6,5 мең кеше Учалы шәһәренең халкы хисабына керми.
  • Кала 1965 елдан Учалы районы үзәге, моңа кадәр район үзәге Учалы авылында булган.
  • Район китапханәсе һәм район мәдәният йорты, тимер юл станциясе Учалы авылында урнашкан.
  • Каладан Чиләбе өлкәсе чигенә чаклы 15 километр.
  • Шәһәрдә 2 мәчет (үзәк мәчет, З. Рәсүлев мәчете); 1 чиркәү бар.
  • Шәһәрдә БДУның филиалы эшли.
  • Учалы шәһәрендә урнашкан иң зур күл — Карагайкүл Катыргы-рубероид заводы калдыклары белән пычранган.
  • Учалы районында Җаек елгасы башлана.
  • Учалы шәһәренең иң озын урамы — Ленин урамы.
  • Учалы халкының күпчелеге Башкортстан урамында яши (2 мең кеше)

Урамнары[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Шәһәр күренешләре[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Учалы шәһәре панорамасы
Magnify-clip.png
Учалы шәһәре панорамасы


Учалы шәһәренә Юлдаш авылы тарафыннан күренеш
Magnify-clip.png
Учалы шәһәренә Юлдаш авылы тарафыннан күренеш


Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]