Эчтәлеккә күчү

Хатхор

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Хатхор latin yazuında])
Хатхор
Сурәт
Ата Ра
Ире яки хатыны Ра һәм Гор (алла)
Балалар Баст[d]
Илаһ карый Борынгы Мисыр дине
 Хатхор Викиҗыентыкта

Хатхо́р[1], яки иск. Хатор[2][3]/Гатор[4] (турыдан-туры мәгънәдә «Гор йорты», ягъни «күк»[3]; копт телендә: ϩⲁⲑⲱⲣ, юнан телендә: Ἅθωρ[1]) — Мисыр мифологиясендә күк, [3] шатлык, мәхәббәт, исерү, ана булу[1], муллылык, шаяру һәм бию Алиһәсе.

Хатхор Борынгы Мисырның төп Алиһәләрнең берсе булып саналган. Культ үзәге Дандарада (Урта Мисыр) урнашкан булган, шуңа Алиһәне «Дендера хөкемдары» дип атаганнар[1][3]. Борынгы Мисыр тарихының соңрак периодларында Хатхор башка халыкларның мәхәббәт һәм матурлык Алиһәләре белән тәңгәл китерелгән булган, хосусан, Месопотамия Иштары, юнан Афродитасы, Рим Венерасы һәм герман-скандинав Фрейясы белән[5].

Сурәтләнеше һәм атрибутлар

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Сит-хатхор-юнет төрбәсеннән анфаска Хатхор сурәтләнеше белән сандык инкрустациясе, XII династия (б. э. к. 1887 −1813 еллар), Метрополитен-музей

Хатхор культының зооморф чыганакларыннан аны мөгезле матур хатын-кыз кыяфәтендә сурәтләү традициясе килеп чыккан (соңрак алар уртада кояш дискы белән үзенә бертөрле таҗга әверелдерелгән булган) һәм кайвакыт сыер колаклары белән, әмма кайбер җирләрдә Алиһә сыер кыяфәтен саклап калган булган (Хатхорның ипостасьларның берсе Мехурт сыеры булган).

"0 династия"гә караган Нармер палеткасында ачык чагылган сыер хасиятләре белән Алиһә башлары сурәтләнгән. Әмма ул сыер белән ассоциацияләнгән башка Алиһә — Бат булырга мөмкин. Яссы сурәтләрдә ике Алиһә дә йөзе караучыга таба (анфаска, ә профильгә түгел) сурәтләнгән булган, бу Ходайларның традицион сурәтләнеше өчен хас булган. Сурәтләр бары тик Батның мөгезләре эчкә борылганы, ә Хатхорның — бераз тышка борылганы белән аерылып торган. Урта патшалык вакытына аерып торучы хасиятләре һәм атрибутлары Хатхор культы белән йотылган булган.

Хатхорның әйбере — сыер колаклары белән ике йөзле Алиһә башы (иртә периодта — сыер башы) таҗы белән багана һәм малахит[3].

Алиһәнең символы һәм ритуаль музыкаль коралы менат булган[6][7]. Хатхор каһинәләре менатны шалтыравык итеп кулланганнар[8]. Алиһәнең атрибуты шулай ук систр музыка коралы булган[1].

Мифология

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Патшалар үзәнендә төрбәсе стеналарында мәрхүм Тутмос IV-не сәламләүче Илаһлар рәтендә Хатхор
«Көнбатыш хөкемдары» буларак сыер кыяфәтендә Хатхор (Борынгы Мисыр үлеләр китабы буенча)

Мифология традициясендә Бехдет Горы хатыны һәм Гор-Сематауи анасы булган, әмма кайбер шәһәрләрдә Ра яки Горның дүрт улы хатыны буларак табынылган (Мемфиста аның ире ролендә кайвакыт Птах булган[5]). Аның белән Мисыр пантеонының кайбер башка Алиһәләрен — Ихет, Мут, Нутны тәңгәл китергәннәр[3].

Ра культа күтәрелүе белән Хатхор аның кызы, Раның Сехмет һәм Тефнут кызларына тәңгәл Кояш Күзе булып санала башлаган, бу аңа ана арслан образында кыска табыну периодын китереп чыгарган. Бу сыйфатта Хатхор Нубиядән кояш Күзе (Тефнут-Хатор) язны китерүче катуы һәм гөнаһлары өчен җәза буларак Ра әмере буенча аның Күзе (арслан башлы Сехмет-Хатхор) белән кешеләрне кыру мифларның үзәк персонажы урынын ала[3].

Сети I һәм Рамсес III төрбәләре буенча мәгълүм Күк Сыер Китабы (аны тәэмин итүче Хех Илаһлары белән) изге сыер сурәтен һәм буйсынмаучы кешелекне кыру турында мифны китерә, анда Хатхор гөнаһлар өчен җәза бирүче «Ра Күзе» буларак роль уйный һәм кешеләрне кырудан хәтта Кояш Илаһы аларны ярлыкаганнан соң да баш тартмый. Суешны туктатыр өчен Ра хәйләкәрлек кылган (кайбер юрамаларда — хикмәт илаһы Тот астан әйтүе буенча): Хатхор юлында кан кебек ал итәр өчен меңнәрчә чүлмәк «диди» матдәсе кушылган (гематит порошогы, юрама буларак анар суты) сыра (яки хәмер) түгелгән булган. Бу күлне күргәч, ярсулы арслан ана аны кеше каны дип белгән һәм комсызланып эчә башлаган. Нәтиҗәдә ул шуның кадәр исергән ки, йоклап киткән. Уянуыннан соң Ра аңа янә мөрәҗәгать иткән һәм Хатхор ярсуын мәрхәмәтлеккә үзгәрткән[3].

Луксор музеенда Хатхор сыны

Мифның соңрак юрамасы буенча Ра Күзе һәм шулай ук аның җәза бирүче кылычы Сехмет булган, ул йокыдан соң үзенең тыныч испостасенә — гүзәл Бастетка әверелгән, шуңа күрә күп урында Сехметның Хатхор буларак, ә Баст түгел ипостасьлары турында буталчыкны күп урында очратырга була. Китапта Хатхор беркемгә дә әверелмәгән.

Гор кебек үк Хатхор муллык бирүче фиргавен яклаучысы ролендә табынылган булган һәм шулай ук (Амонның хатыны Мут кебек үк) Алиһә ана сыйфатында булган. Хатхор белән агач — хөрмә пальмасы һәм сикомора культы бәйле булган (Алиһә аларның образларын ала алган дип саналган). Теге дөньядан сикомора ботакларыннан чыгып Хатхор үлеләрнең җаннарын терелтүче дым белән эчертә. Моннан тыш Хатхор акациядә чагылган Иусат Алиһәсе белән тәңгәл китерелгән булган[9].

Хатхор мәхәббәт, шатлык, бию Алиһәсе буларак табынылган булган (аның атрибуты систр музыкаль коралы булган, аның сурәтләрен еш явыз рухлардан саклаучы амулет буларак тагып йөрткәннәр). Аның таралган эпитетларның берсе — «алтын». Дендерада Хатхор һәм Бехдет Горы улы булып музыка Ходае Ихи саналган.

Борынгы греклар Хатхорны Афродита белән тәңгәл китергәннәр булган. Хатхор күмү культы белән бәйле саналган, дини традициядә ул Таурт Алиһәсе белән теге дөнья бусагасында үлеләрне каршы алган. «Матур көнбатыш хөкемдары» буларак (Көнбатыш — үлеләр патшалыгы) Яңа патшалык чорында Аментет белән тәңгәл китерелгән булган. Соңрак периодта Хатхор Исида һәм шулай ук Таурт, Нейт, Баст, Небтуи, Кудшу белән тәңгәл китерелгән булган[5].

Культ

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Борынгы патшалык фиргавене Менкаур һәм VII (Куян) номы Алиһә яклаучысы белән Хатхорны (үзәктә) сурәтләүче сыннар төркеме. Кембриджта Гарвард семит музее, Массачусетс штаты

Иң борынгы периодта Хатхор Кояшны тудырган күк сыеры буларак табынылган булган[3]. Фактик рәвештә ул борынгы мисырлыларга күк сыеры сөте буларак күзалланган Киек Каз Юлы шәхесләнеше булган. Хатхор кимендә II династия вакытларыннан бирле Раны күчерүче күк сыеры кыяфәтендә табынылган булган. Шулай да, тулы рәт шәһадәтләр бу культ Чаян Патша вакытында ук булганына ишарә итә.

Хатхор культының төп үзәге Дендера шәһәре булган (Югары Мисырның алтынчы номында Эллинистик чор Тентирасы (моннан аның эпитеты — «Дендера хөкемдары»). Монда династии Птолемейлар династиясеннән император Тиберий хөкеменә кадәр грек-рим чорында корылган яхшы сакланган Хатхор храмы урнашкан. Хатхорның элегрәк сыер культына кертелгән тагын бер үзәге Фивларның көнбатыш ярында Дейр-эль-Бахри булган — хатын-фиргавен Хатшепсутның теге дөнья храмы урыны, анда Алиһәнең часовнясы урнашкан булган. Фивлар тирәсендә башка Алиһә Маат белән Хатхорга шулай ук Дейр-эль-Мединада табынганнар. Осирис табынылган урында Асуанда Филы утравында фиргавен Нектанеб I иң озагы функцияләгән Хатхор храмын корган — Византия империясе җирендә, мөгаен, соңгы мәҗүси изге урыны (аны соң антиклыкта Киприда белән тәңгәл китерелгән Исидага багышланган дип санаганнар; Юстиниан I вакытында храм Богородица чиркәве буларак янә изгеләштерелгән булган).

Мисырдан тыш табыну

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Шулай да Хатхорга табыну бөтен Мисыр буенча һәм шулай уук Нил үзәненән тыш — Синайда, Нубиядә, Пунтта, Библда һәм Кәнганда таралган булган, анда культ үзәге Тәүрат риваяте буенча Иисус Навин тарафыннан җимерелгән Тель-Хацор булган. Финикия Библында Тутмос III фиргавене вакытында Баалат-Гебал храмында аның изге урыны пәйда булган, ул вакытта ул аның белән тәңгәл китерелгән булган, ә соңрак — Исида белән. Образы Хатхор белән буталган башка көнбатыш семит Алиһәсе Кетеш булган, ул Сүрия Кадешында табынылган булган.

Хатшепсутның Луксор храмында Хатхор башы белән характер багана

Нубиялеләр Хатхорны тулысынча үз пантеонына керткән. Яңа патшалыкның фиргавеннәре илләрен Алиһәгә багышланган храмнар белән төзегәннәр булган (мәсәлән, Фараста), ә Аменхотеп III һәм Рамсес II аларны хатыннары Тиягә (Миргисеядә) һәм Нефертари Меренмутка багышлаганнар (Абу-Симбелның кече гыйбадәтханәсе). Хатхорга табыну Кушит патшалыгы Мисырдан бәйсез булганда да дәвам иткән: шулай Тахарка Амонның изге урында Джебель-Баркалда Ходай хатыннары буларак Мут һәм Хатхор хөрмәтенә храмнар куйган. Шулай да Нубия тарихының мероит чорына Хатхор юлдашы роленә кадәр төшерелгән булган. Мисыр аңында Алиһә гомумән еш кына көньяк җирләр белән ассоциирланган булган — аны «Пунт хөкемдары» дип атаганнар, ә зур түрә Хуфхор фиргавен сараена көньякка экспедициядән товарларны «Хатхор бүләкләре» буларак тәкъдим иткән. Синай ярымутравында Британия археологы Флиндерс Питри Серабит-эль-Хадимда озак вакыт торган Хатхор храмының калдыкларын тапкан, ул Урта Патшалык вакытыннан Яңа патшалык ахырына кадәр Алиһәнең табыну үзәге булган. Ярымутраудан көнчыгышта идумей Сеиры арасында Тимн үзәнендә фиргавен Сети I тарафыннан Хатхорга багышланган эре храм хәрабәләре урнашкан, ул храм җир тетрәве тарафыннан җимерелгән булган һәм Рамсес II хөкеме вакытында янә төзелгән булган. Бу ике локация фирүзә табылган приисклар янында урнашкан булган һәм Хатхор монда башкасыннан кала шахтёрлар һәм руда казучылар яклаучысы буларак табынылган булган. Тимнада Хатхор храмын мисырлылар тарафыннан эш көче буларак кулланылган мадианитяннар соңыннан үз Илаһларына багышлау белән чүлдә чатыр лагерена әйләндергән булганнар.

Күмү практикалары

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Хатхор Нефертари Меренмут патшабикәсенә мәңге тормыш символы анхны бирә. Нефертари төрбәсеннән сәхнә

Теге дөнья Илаһы буларак Хатхор еш күмү йолаларында очрый. Мәсәлән, иртә Яңа патшалыкта Осирис, Анубис һәм Хатхор патша төрбәләре бизәлешендә иң еш очрый торган өч Илаһ булган[10]. Шул периодта ул еш теге дөньяда үлеләрне сәламли торган Алиһә буларак пәйда булган[11]. Кайбер образлар үзенә некропольдән чыгучы сыерны һәм теге дөньяда бакча белән идарә итә торган Алиһә фигурасын керткән[12].

XVIII династия сәнгатендә күп биюче, музыка уйнаучы һәм эчүче кеше сурәтләре бар. Еш алар кулларында систр музыка коралларын һәм-менат муенсасын тоталар— Хатхорның традицион символлары. Сурәтләр төрбәләр алдында үлеләр истәлегенә оештырылучы шәхси бәйрәмнәрне дә, зур бәйрәм һәм фестивальләрне дә символлаштыра ала[13]. Соңгылары үз чиратында кеше һәм илаһи патшалыклар арасында контакт буларак аңлашылган булган, ягъни тере һәм үле арасында контакт бар. Шуннан төрбәләр текстларында үле фестивальләрдә катнашсын дигән теләк чагылдырылган булган. Үле хатыннарны Алиһәләр буларак сурәтләүче кайбер күмү предметлары аларны Хатхор тарафдарлары образында күрсәтә ала. Хатхор һәм үле хатыннар образлары арасында бәйләнеш Рим чорында да тәэмин ителгән булган[14].

Хәзерге заман мәдәниятендә

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
  • В трёх сериях фәнни-фантастик телесериала «Йолдыз капкалары: SG-1» телесериалының өч сериясендә Хатхор тәкъдим ителә, ул майя пирамидаль храмында яшерелгән Мисыр тибындагы — представительница инопланетной цивилизации гоа’улдов, случайно освобождённая из саркофагтан ялгыш җибәрелгән гоа’улдлар чит планета вәкиле һәм («Хатор сулышы» буларак мәгълүм) гормональ феромоннар ярдәмендә ирләр белән манипуляцияли ала. Сериалда Джек О’Нилл аның «кызыксыну сферасын» (мәхәббәт, исерү һәм) секс, наркотикклар, рок-н-ролл «траидасы» белән чагыштыра.
  • 2016 — «Мисыр Ходайлары» фильмы; Хатхор ролен француз актрисасы Элоди Юнг башкарган[15].

Астероидлар

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
  1. 1 2 3 4 5 ХАТХО́Р / И. А. Ладынин // Уланд — Хватцев. — М. : Большая российская энциклопедия, 2017. — С. 790. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 33). — ISBN 978-5-85270-370-5.
  2. ↑ М. Э. Матье. Избранные труды по мифологии и идеологии древнего Египта. — "Восточная литература" РАН, 1996. — С. 186. — 336 с. — ISBN 9785020178236.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Швец, 2008
  4. ↑ С. И. Ковалёв. История древнего мира: Древний восток. — Гос. социально-экономическое изд., 1937. — С. 210. — 458 с.
  5. 1 2 3 Рак, 2004
  6. ↑ Wörterbuch der aegyptischen Sprache im Auftrage der deutschen Akademien. 6 vols. / Erman, Johann Peter Adolf, and Hermann Grapow. — Leipzig: J. C. Hinrichs’schen Buchhandlungen (Reprinted Berlin: Akademie-Verlag GmbH, 1971), 1926–1953. — С. 2—4, 18-76.
  7. ↑ Robert A. Armour. Gods and Myths of Ancient Egypt. — American Univ. in Cairo Press, 2001. — С. 91.
  8. ↑ George Hart. The Routledge Dictionary Of Egyptian Gods And Goddesses. — Routledge, 2005. — С. 65.
  9. ↑ Мифологический словарь, 1990
  10. ↑ Lesko, Barbara S. The Great Goddesses of Egypt. — University of Oklahoma Press, 1999. — ISBN 978-0806132020.
  11. ↑ Assmann, Jan. Death and salvation in ancient Egypt. — Ithaca: Cornell University Press, 2005. — 490 с. — ISBN 9780801464805.
  12. ↑ Pinch, Geraldine. Votive offerings to Hathor. — Oxford: Griffith Institute, Ashmolean Museum, 1993. — 408 с. — ISBN 0900416548.
  13. ↑ Dining and death : interdisciplinary perspectives on the 'Funerary Banquet' in ancient art, burial and belief. — Leuven. — xxxi, 690 pages с. — ISBN 9789042932517, 9042932511.
  14. ↑ Smith, M. (Mark). Following Osiris: perspectives on the Osirian afterlife from four millennia. — Oxford, United Kingdom, 1951. — 666 с. — ISBN 9780191089756.
  15. ↑ Jen Yamato, Jen Yamato (2014-02-20). Elodie Yung Joins Summit’s ‘Gods of Egypt’.

Әдәбият

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Сылтамалар

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Моны да карагыз

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Калып:Древнеегипетская религия Калып:Животная символика египетских богов

Чыганак — https://tt.wikipedia.org/w/index.php?title=Хатхор&oldid=5792255