Хәйретдин Солтан
| Хәйретдин Солтан | |
|---|---|
| Тугач бирелгән исеме: | үзб. Хайритдин Мадриддинович Султанов үзб. Xayriddin Madriddinovich Sultonov |
| Туу датасы: | 19 гыйнвар 1956 (70 яшь) |
| Туу урыны: | СССР, Үзбәкстан ССР, Ташкент вилаяте, Кибрай районы[d], Түзел |
| Ватандашлык: | |
| Эшчәнлек төре: | язучы, дәүләт эшлеклесе |
| Иҗат итү теле: | үзбәк |
| Бүләкләр: | |
Хәйретдин Солтан[1], Хәйретдин Мадриддин улы Солтанов (үзб. Хайритдин Мадриддинович Султанов [2], Hayriddin Sulton, Xayriddin Madriddinovich Sultonov; 1956 елның 19 гыйнвары, СССР, Үзбәкстан ССР, Ташкент өлкәсе, Кибрай районы, Түзел) — язучы, журналист, публицист, дәүләт һәм җәмәгать эшлеклесе. 2018 елдан Үзбәкстан Республикасы Президенты киңәшчесе — спичрайтер. Үзбәкстанның язучылар һәм журналистлар берлекләре әгъзасы. Үзбәкстанның атказанган журналисты (2006). Үзбәкстан Республикасының халык язучысы (2026)[3].
Тәрҗемәи хәле
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]1956 елның 19 гыйнварында[4] Үзбәкстан ССР Ташкент өлкәсе (вилаяте) Кибрай районы Түзел авылында туган. 1963—1973 елларда Пәркәнт районының 42нче урта мәктәбендә укыган. В. И. Ульянов исемендәге Ташкәнт дәүләт университетының (2008 елдан Мирза Олугбәк исемендәге Үзбәкстан милли университеты[d]) журналистика факультетын тәмамлаган (1978)[4].
1974—1980 елларда «Гулистон»[d], 1982—1985 елларда «Ёшлик»[d] журналларында әдәби хезмәткәр, бүлек мөдире булып эшләгән. Гафур Голәм исемендәге нәшрият-полиграфия иҗат йортында[d] мөхәррир (1980—1982), баш мөхәррир (1985—1993) вазифаларын башкарган[4].
1993 елдан — Үзбәкстан Республикасы Президенты Аппаратының[d] җаваплы хезмәткәре, 2001 елдан — Үзбәкстан Республикасы Президентының мәдәният, матбугат һәм иҗат оешмалары эшләре буенча дәүләт киңәшчесе[5]. 2018 елдан Үзбәкстан Республикасы Президенты Шәүкәт Мирзияевның киңәшчесе — спичрайтер[d] вазифасын башкара[6].
Иҗаты
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Хәйретдин Солтан — Үзбәкстан ССРның халык шагыйре Әсгать Мохтар (1920—1997) нигез салган иҗади юнәлеш вәкиле. Студент елларында ук әдәби иҗат белән җитди шөгыльләнә башлаган. «Чол» (Карт, Аксакал) хикәясе «Тошкент оқшоми»[d] газетасында 1970-елларда басылып чыккан. Яшь язучы әдәби иҗат серләренә «Гулистон» журналында эшләгәндә (1974―1980 елларда) турыдан-туры Әсгать Мохтардан өйрәнгән. «Қуёш барчага баробар» (Кояш һәркемгә тигез, 1980), «Бир оқшом эртаги» (Бер кичке әкият, 1983), «Онамнинг юрти» (Анам йорты, 1987), «Умр эса ўтмоқда» (Гомер үтеп бара, 1988), «Бобурнинг тушларí» (Бабурның төшләре, 1992), «Йўқчилик ва тўқчилик» (1995) хикәяләре, повестьлары һәм новеллалары бар. «Саодат соҳили» (Бәхет яры), «Ёзнинг ёлғиз ёдгори», «Кўнгил озодадур», «Ажойиб кунларнинг бирида» хикәяләре белән әдәбият үсешенә өлеш керткән[4].
Бөек Моголлар империясен нигезләүче хаким, шагыйрь Заһириддин Мөхәммәд Бабур тормышына багышланган кайбер проза әсәрләре укучыларның игътибарын яулаган. Аерым алганда, «Yo‘lbarsning tug‘ilishi», «Oy botgan pallada», «Panoh», «Tavba», «Saodatsohili», «Boburning tushlari», «Boburiynoma» кебек әсәрләр әдәбият сөючеләр тарафыннан җылы кабул ителгән. Әдип шулай ук «Mardona kitob», «Zodagoniy iftixor», «Boburiylardan biri», «Sakkiz ustuvor tamoyil» кебек Бабурны өйрәнү темасына дистәләгән публицистик мәкаләләр, филология фәннәре кандидатлары Ансориддин Ибраһимов[7], Баходир Эрматов, филология фәннәре буенча фәлсәфә докторы (PhD), доцент в.б. Һүлкар Нематова [8] кебек галимнәрнең фәнни тикшеренүләренә язылган рецензияләр авторы[4].
Хәйретдин Солтан, сценарист буларак, шулай ук «Чангак» (1989), «Мозийдан бир саҳифа» (1991) кебек телефильмнар, шулай ук «Тушларимда кўриб йиғлайман» (1990), «Ёлғиз ёдгорим» (Бердәнбер ядкарем, 1998), «Mehrobdan chayo»n (Михрабтан чаян, 1998), «Ilhaq» (Илхак, 2020, фильм консультанты), «Ulug‘ Аmir va donna Maria» (Бөек Әмир һәм донна Мария, 2025, Төркия — Үзбәкстан) кебек нәфис фильмнар төшерүдә катнашкан[9].
Дөнья һәм рус әдәбиятының танылган әсәрләрен үзбәк теленә тәрҗемә иткән. Француз язучысы Антуан де Сент-Экзюпери, рус язучылары Ю. Нагибин[d], В. Шукшин[d], В. Распутин[d], латыш язучысы Андрис Якубанс (1941—2008)[10], таҗик язучысы Сотим Улугзадә[d] (1911—1997) әсәрләреннән ясаган тәрҗемәләре бар[11].
Китаплары рус телендә «Триста шестдесять четыре дня», төрек телендә «Annemin yurdu», азәрбайҗан телендә «Millətçiliyin cəzası», кыргыз телендә «Жокчулук жана токчулук» нәшер ителгән. Аның кайбер хикәяләре шулай ук инглиз, гарәп, корея, таҗик, казакъ һәм башка телләргә тәрҗемә ителгән[4].
Казанда татар телендә нәшер ителүче «Казан утлары» журналының 2026 елның 8 (1246) санында Хәйретдин Солтанның «Дунёнинг сири» (Дөньяның сере, 1979) хикәясе басылган (Гөлсинә Хәмидуллина тәрҗемәсе).
Бүләкләре, мактаулы исемнәре
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- 1992 — Үзбәкстан Республикасының Мактау грамотасы,
- 1996 — «Шуҳрат» медале,
- 2003 — «Меҳнат шуҳрати» ордены,
- 2006 — Үзбәкстанның атказанган журналисты,
- 2016 — «Фидокорона хизматлари учун» ордены,
- 2026 — Үзбәкстан Республикасының халык язучысы — дәүләт органнарында күпьеллык нәтиҗәле хезмәте, милли әдәбият һәм мәдәният үсешенә зур өлеш кертүе, үзенчәлекле таланты һәм күпкырлы иҗади эшчәнлеге өчен һәм тууына 70 ел тулу уңаеннан[12].
Искәрмәләр
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- ↑ Хәйретдин Солтан. kazanutlary.ru
- ↑ Таништирув: Ўзбекистон Республикаси Президентининг маслаҳатчилари кимлар? Jurnalist24.uz(үзб.)
- ↑ Sultonov Xayriddin Madriddinovichga «O‘zbekiston Respublikasi xalq yozuvchisi» faxriy unvonini berish to‘g‘risida.
- 1 2 3 4 5 6 Sultonov Xayriddin Madriddinovich. baburid.uz(үзб.)
- ↑ Фахрулло Хамидуллаев. Выяснилась причина по которой Хайриддин Султонов и Кахрамон Куранбаев потеряли свои должности. Upl.uz, 28.08.2018(рус.)
- ↑ Впервые за 30 лет Хайриддин Султанов выступил в прямом эфире. Upl.uz, 28.06.2019(рус.)
- ↑ Ibrohimov Ansoriddin Po‘latovich. baburid.uz
- ↑ Ne’matova Hulkar Abdulbakiyevna. baburid.uz
- ↑ Хайриддин Султанов (Hayriddin Sulton). Кино-Театр.Ру(рус.)
- ↑ Андрис Якубанс — биография, книги, отзывы, цитаты
- ↑ Дунёнинг сири. Хайриддин Султонов. Nurzamon.uz(үзб.)
- ↑ Советник Президента Хайриддин Султанов удостоен звания народного писателя. nuz.uz, 20.01.2026(рус.)
Сылтамалар
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- Sultonov Xayriddin Madriddinovich. baburid.uz(үзб.)
- Хайриддин Султанов (1956). ziyouz.uz(рус.)
- Hayriddin Sultanov. Kardeş Kalemler(төр.)
- 19 гыйнвар көнне туганнар
- 1956 елда туганнар
- Әлифба буенча шәхесләр
- Ташкент өлкәсендә туганнар
- Әлифба буенча язучылар
- Үзбәкстан язучылары
- Үзбәкстанның халык язучылары
- Үзбәкстан журналистлары
- Үзбәкстанның атказанган журналистлары
- «Шөһрәт» үзбәк медале белән бүләкләнүчеләр
- «Мехнат шухрати» ордены кавалерлары
- Үзбәкстан сәясәтчеләре
- Спичрайтерлар