Хөршидбану Натаван
| азәрб. Xurşidbanu Natəvan | |
 | |
| Ватандашлык |
 Россия империясе |
|---|---|
| Псевдоним | Natəvan |
| Туу датасы | 6 август 1832 |
| Туу урыны | Шуша[d], Грузинская губерния[d], Россия империясе |
| Үлем датасы | 2 октябрь 1897 (65 яшь) |
| Үлем урыны | Шуша[d], Елизаветполь губернасы, Россия империясе |
| Күмелү урыны | Имаратское кладбище[d] |
| Ата | Мехти Кули Хан Карабахский[d] |
| Ире яки хатыны | Уцмиев, Хасай-хан Мусаевич[d] һәм Seyid Huseyn bey Agamirov[d] |
| Балалар | Мехтикули-хан Вафа[d], Ханбикә ханым һәм Mir Hasan Aga Mir[d] |
| Ыруг | Джеванширы[d] |
| Язма әсәрләр теле | азәрбайҗан теле |
| Һөнәр төре | шагыйрь, филантроп, язучы |
| Эшчәнлек өлкәсе | шигърият[1] һәм благотворительность[d] |
| Әгъзалык | Меджлиси-Унс[d] |
 | |
 Хөршидбану Натаван Викиҗыентыкта | |
Хөршидбану (Натаван әдәби псевдонимы, азәрб. خورشیدبانو ناتوان, Xurşidbanu Natəvan ; 1832 елның 6 августы, Шуша — 1897 елның 2 октябре, шунда ук), шулай ук «Хан Кызы» (хан кызы) — Әзербайҗан[2] шагыйры, соңгы Карабах ханы Мәхтикулланың кызы, Ибраһим Хәлил ханның оныгы.
Биографиясе
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Хөршидбану Натаван 1832 елда Шушада соңгы Карабах ханы, Карабах генерал-майоры Мәхтикулла ханның һәм соңгы Гәнҗә ханы Җәвад ханның оныгы Бәдирҗәһан бием (1802—1863) гаиләсендә туган . Аның балачагы һәм яшьлек еллары турында аз мәгълүмат бар [3]. Якын туганнары арасында Агабаҗи апасы һәм Нәва абыйсы әтисе ягыннан шагыйрьләр, ә Мөсәхиби һәм Хали абыйлары әнисе ягыннан шагыйрьләр булганнар [3]. Аны башка бер апасы Гәүһәр ханым тәрбияли һәм белем бирә. Ул шулай ук Хөршидбануга музыкага, шигърияткә һәм рәсем ясауга мәхәббәт уяткан.
Натаван өйдә белем алган, көнчыгыш телләрен өйрәнгән, Фирдәүси, Низами, Сәгъди, Хафиз, Нәваи, Физули һәм башкалар классикларның әсәрләрен укый. Ул Дагстан буйлап сәяхәт иткән, Тифлис һәм Бакыда була. 1858 елда ул Бакыда Александр Дюма белән очраша һәм аңа үзенең кул эшләрен бүләк иткән. Дюма шулай ук шагыйрәгә нәфис фигуралар белән шахмат комплектын бүләк иткән[4][5] . А. Дюма бу очрашу турында болай дип язган:
 |
Без беренче төшке ашта була алмадык, анда ике татар (ягъни азәрбайҗан) княгинясы, әнисе һәм кызы чакырылган иде. Мөселман хатын-кызларының дини һәм иҗтимагый йоласы буенча, алар чит ил кешеләре алдында үзләренең япмасын күтәрә алмадылар... Княгиня хатыны, ә икенчесе соңгы карабах ханы Мәхтикулла кызы иде. Әнисенә 40 яшьтән дә артык түгел, ә кызларына - 20 яшь бирергә мөмкин иде. Алар икесе дә милли киемнәрдән иде. Кызы бу костюмда искиткеч гүзәл иде, хәер, сылулыкка караганда баерак иде[3]. |  |
1872 елда ул Шушада " Межлиси-үнс " («Дуслар очрашуы») әдәби түгәрәген оештыра һәм аңа җитәкчелек итә[5][6] Азәрбайҗанның башка шәһәрләрендәге әдәби түгәрәкләр белән иҗади бәйләнештә булган.
Шушада классик Көнчыгыш музыкасын белүче Харрат Кули (1823—1883) тарафыннан оештырылган мәҗлес турында кызыклы мәгълүмат сакланган. Бу мәҗлеснең дини максатлары булган, ләкин Мөхәррәм аенда йолаларга ияргән дини җырлар белән беррәттән, анда мугам сәнгате өйрәтелгән. Берничә ай дәвамында әзерләнгән җеназа тамашалары тәмамланганнан соң, ханәләр шул ук мугамнарны дөньяви урыннарда — туйларда һәм башка бәйрәмнәрдә башкарганнар.
Натаван халык тарафыннан хөрмәт ителгән. Шушада сарай, мәчет, сәүдә йортлары, театр, җәйге һәм кышкы клуб биналары, урта мәктәп һәм башка күп нәрсәләр төзеүгә булышлык итә[7] . 1872 елда Хөршидбану, шәһәр халкын су белән тәэмин итү һәм Шушаның иминлеген яхшырту өчен, Шушадан 10 километр ераклыкта урнашкан Сарыбаба районындагы Иса чишмәсеннән су торбасы төзеткән. Натаван бу проектка йөз мең сум акча бирә. Бу торба әле дә " Хан кызы суы " дип атала. Натаван яхшы белем алган, көнчыгыш телләрен белгән, Фирдәүси, Низами, Сәгъди, Хафиз, Физули һәм башка Көнчыгыш шагыйрьләренең иҗаты белән таныш булган. М. Ф. Ахундов Натаванның рухи дөньясын үстерүдә зур роль уйнаган. Үз иҗатында ул элеккеге Әзербайҗан әдәбиятының гуманистик идеяләрен үз заманының яңа юнәлешләре белән берләштергән, халык бәхете өчен көрәшү юлларын эзләгән. Ахундов белән шәхси танышлыгы Хөршидбануның социаль мәсьәләләргә һәм файдалы эшчәнлеккә һәм киң кызыксынуына өлеш кертә.
Хөршидбану Натаван 1897 елның сентябрь-октябрь айларында (Раби Ус-Сани 1314) Шушада вафат була[8] . Ул Әгъдамдагы Имәрәт зиратында җирләнә.
Шәхси тормышы
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Натаван Карабах ханлыгының элеккеге хаким гаиләсенә, шигый мөселманнар булган Джаванширларга караган.
1870 еллар башында ул Шуша районының Варанда, Джеваншир, Зәңгәзур, Кебирлин һәм Чиләбеурд районнарының 53 авылының (1778 дыма) җиренә ия булган, ә 1861 елда әнисе үлгәннән соң, Натаван тагын 9 авылның (186 дыма) җирен ала[8].
Аның беренче никахы кумык кенәзе, генерал-майор Хасай хан Уцмиев белән була, аннан ике баласы туа: улы, Мехти Кули хан (1855—1900) һәм кызы , Ханбикә ханым (1856—1921)[8]. Сәлмән Мөмтаз сүзләренчә, бу никах Кавказ вице-короле М. С. Воронцовның сәяси адымы булган:
|
Ул вакытта Кавказ хакиме фельдмаршал Воронцов булган, ул төрле алымнарны кулланган һәм Әзербәйҗанда күтәрелеш булмасын өчен төрле чаралар күргән; бөтен җирдә күзәтүчеләр куйган. Шуңа күрә Натаванны үз ставленнарының берсенә (чыганакта «кул астындагылар») - Дагстан кенәзе Хасай ханга кияүгә чыгарга мәҗбүр иткән, ләкин Натаван аны бөтенләй яратмаган. Хөршидбану аның белән күп еллар үзен көчләп яши [3]. | |
.
Аның икенче никахы Шушада яшәүче, «гади кеше» Сәйид Хөсәен Агамиров белән булган [3][8]. Бу никахтан аның биш баласы туа: өч улы, Мир Аббас ага (1868—1885), Мир Хәсән ага (1870—1903) һәм Мир Җәгъфәр ага (?-1914?), һәм ике кызы, Сара-бегум һәм Хаҗәрбикә[8].
Иҗаты
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Натаванның тулы диваны сакланып калмаган, ләкин аның азәрбайҗан телендәге 13 шигыреннән торган сәнгатьчә бизәлгән альбомы бар [3] . Натаванның автографлары катнаш каллиграфик шрифт белән язылган, настаълик-шикасте [3] . Ул шулай ук фарсы телендә берничә газәл язган [3] .
Шагыйрәнең беренче шигырьләр җыентыгы 1928 елда Сәлмән Мөмтаз тарафыннан басылып чыга [3], ә 1982 елда рус телендә беренче шигырьләр җыентыгы басыла[8].
Натаван үзенең иҗат карьерасын 1850 елларда башлый. Ул «Хөршид» («Xurşid») имзасы белән язылган беренче шигырьләрен югалткан, бүгенге көнгә кадәр бик аз өлеше генә сакланып калган. 1870 елда ул «Натаван» псевдонимын ала. Натаван үз заманында ук танылу ала; аның шигырьләре телдән телгә күчкән һәм рәсем сәнгате аша тарала. Хөршидбануның шигырьләре дүрт категориягә бүленә: мәхәббәт шигырьләре, табигый матурлыкка багышланган шигырьләр, замандашлары өчен язган шигырьләре һәм моңсу шигырьләр.[9] Натаван — лирик шигырьләр авторы, күбесенчә улының иртә үлеме турындагы кайгыдан язылган («Мин елыйм», «Ул китте», «Улыма» һәм башкалар), ләкин аларда социаль темалар да үтеп керә, нигездә, җәмгыятьтә хатын-кызларның хокуклары җитмәү турындагы зарланулар. Хөршидбану Натаван шигъриятенең төп темалары — тормышка мәхәббәт, бәхет хыяллары һәм сөекле улын югалткан ананың кайгысы[10] . Шигърияттән тыш, Натаван рәсемнәр дә ясаган, пейзажлар, чәчәкләр образлары һәм декоратив-кулланма сәнгать үрнәкләре тудырган.
Хәтер
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- 1960 елда Бакы үзәгендә Натаванга һәйкәл урнаштырылган (скульптор Омар Эльдаров).
- Туган илендә, Шушта, 1982 елда «Вагифа шигърияте көннәре» кысаларында Хөршидбану Натаван (скульптор Хәят Абдуллаева) бюсты куела.
- 2017 елда француз шәһәре Эвьян-ле-Бендә[11] шагыйрәгә һәйкәл ачыла. 2024 елда ул вандализмга[12] дучар була, шуннан соң Парижга, Азербайҗан илчелегенең Франциядәге мәдәни үзәге территориясенә күчерелә[13].
- 2022 елның 21 сентябрендә Шушта Натава истәлегенә багышланган халыкара шахмат турниры старт ала.
Шушада Хуршидбану Натаван йорты
Губада Натаван һәйкәле
Эвиан-ле-Бендагы Натаван һәйкәле
Ватерлоодагы Натаван һәйкәле
Әзербайҗан почта маркасы, 2014
Искәрмәләр
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- ↑ База данных Национальной библиотеки Чешской Республики
- ↑ . 22 февраль 2024 елда.архивланган
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Джафарзаде, 1961
- ↑ Путешествие на Кавказ. әлеге чыганактан 2019-07-12 архивланган. 2009-12-08 тикшерелгән.
- 1 2 Взаимоотношения полов в культуре Нового времени. (үле сылтама)
- ↑ www.womenmusic.aznet.org. әлеге чыганактан 2019-04-04 архивланган. 2009-09-01 тикшерелгән.
- ↑ В Доме культуры имени М.Азизбекова прошло мероприятие, посвященное Хуршидбану Натаван — Trend Life. әлеге чыганактан 2019-04-04 архивланган. 2013-08-03 тикшерелгән.
- 1 2 3 4 5 6 Исмаилов Э. Э. . — Vol. Ханы Карабахские: поколенное описание старшей линии рода.
- ↑ Редкий «женский почерк» Хуршудбану Натаван | Центр Льва Гумилева в Азербайджане (ru). gumilev-center.az. 2017-05-23 тикшерелгән.(үле сылтама)
- ↑ АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ ЛИТЕРАТУРА, ФЭБ "Русская литература и фольклор". 8 декабрь 2009 тикшерелде.
- ↑ Во Франции открылся памятник великой азербайджанской поэтессе // Sputnik. — 2017.
- ↑ На памятнике Натаван во Франции обнаружены повреждения, монумент перевезен в безопасное место - ФОТО.
- ↑ Памятник Хуршидбану Натаван вновь установлен во Франции (2024-05-11).
Әдәбият
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- Джафарзаде А. . — Vol. Хуршид Бану Натаван — поэтесса и художница Азербайджана XIX века.