Чад (күл)

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Чад (күл) latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Чад
Сурәт
Кушылдыгы Шари[d], Комадугу-Йобе[d] һәм Ngadda River[d]
Күлгә коючы елгалар Шари[d] һәм Логон[d]
Су җыю бассейны Чад бассейны[d]
Бассейн мәйданы 2 381 635 км²
Дәүләт Flag of Chad.svg Чад
Flag of Cameroon.svg Камерун
Flag of Nigeria.svg Нигерия
Flag of Niger.svg Нигер
Диңгез дәрәҗәсе өстендә биеклек 280 метр
Периметр 650 километр
Мирас статусы Рамсар җире[d], Бөтендөнья мирасы алисемлегенә керә торган объект[d], Бөтендөнья мирасы алисемлегенә керә торган объект[d] һәм Бөтендөнья мирасы алисемлегенә керә торган объект[d]
Вертикаль тирәнлек 10,5 метр
Мәйдан 1540 км²
Күләм 72 000 cubic hectometre
Бөтендөнья мирасы исемлегенә кертелү критерие (v)[d], (x)[d], (vii)[d], (ii)[d], (iii)[d] һәм (ix)[d]
Commons-logo.svg Чад Викиҗыентыкта

Чад (фр. Lac Tchad, ингл. Lake Chad, гарәпчә Бар-эс-Салам) — Үзәк Африкадагы тын реликт күле.

География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Чад, Камерун, Нигер һәм Нигерия территорияләренең чигендә Сахара чүллегенең Чад упсалында урнашкан. Бик сирәк булган аномаль күл күләменең күтәрелүе вакытында су Бахр-әл-Газаль елгасы үзәне буйлап ага башлый.

Күл бассейнының мәйданы якынча 1 млн км², шуның якынча 700 мең км² мәйданы Шари елгасы бассейнына туры килә.

2001 елгы Җирнең ясалма юлдашы фотосурәте. Күк —су өсте, яшел — үләннәр. Югарыда — 1973, 1987 һәм 1997 еллардагы фотосурәтләр.

Чад күле аз сулы. Уртача тирәнлеге якынча 1,5—2 м.Кушылдыклары: Шари, Мбули (Мбулу), Комадугу-Йобе. Күлнең көнчыгыш өлешендә Будума, Карка һәм Кури утрау төркемнәре урнашкан. Чад күленә 179 төр балык тереклек итә. Чад күле — төбәктә мөһим су чыганагы булып тора. Күлдә балык тоту үсеш алган. Шари һәм Комадугу-Йобе елгаларының тамаклары арасында суднолар йөри.

1960 нчы еллардан алып күл мәйданы кими баруы күзәтелә. 1963 елда күлнең мәйданы — 25 мең км², 1973 елда — 15,4 мең км², 1982 елда — 2,3 мең км², 1994 елда — 1,7 мең км². 1980 елларда һәм 1990 нчы еллар башында ирригация өчен күлнең суын куллану 4 тапкыр арта.

2006 елга Чад күле 26 тапкыр азайган һәм кибүен һаманда дәвам итә.

Соңгы мең еллыкта Чад күленең җиденче тапкыр кибүе турында билгеле. Конго бассейны елгасы Убангиданкүлгә суүткәргеч проектлары төзелә.


Әдәбият[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Barth, «Reisen und Entdeckungen in Nord - und Centralafrika» (Гота, 1855-58);
  • Beadle L. С., The inland waters of tropical Africa, L., 1974.
  • Nachtigal, «Sahara und Sudan» (Б. и Пц., 1879-89).
  • Дмитревский Ю. Д. Внутренние воды Африки и их использование.. — Ленинград: Гидрометеоиздат, 1967. — 380 с.
  • Дмитревский Ю. Д., Олейников И. Н. Озера Африки. — Ленинград: Гидрометеоиздат, 1979. — 184 с. — 35 000 экз.
  • Чад // Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге: 86 томда (82 том һәм 4 өстәмә). Санкт-Петербург: 1890—1907.
  • Чад // Большая советская энциклопедия: В 66 томах (65 к. и 1 доп.) / Гл. ред. О. Ю. Шмидт — 1-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1926-1947.

Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]