Чечня

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Чечня latin yazuında])
(Чичәнстан битеннән юнәлтелде)
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Русия Федерациясе субъекты
Чечня Җөмһүрияте
Нохчийн Республика
Flag of the Chechen Republic.svg Coat of arms of Chechnya.svg
Байрак Илтамга

Русия харитасында Чечня Җөмһүрияте

Башкала

Грозный

Мәйдан

75-нче

- Барлыгы
- Су мәйданы өлеше

15 647 км²
0,8

Халык саны

38-нче

- Барлыгы
- Халык тыгызлыгы

1 370 268[1] (2015)

17 675 кеше/км²

ТРП

72-нче

- Барлыгы, агымдагы бәяләрдә
- Кеше башына

69,7 млрд. сум (2010)

53,6 мең сум

Бүҗет керемнәре

- Барлыгы

455 млрд руб.[2]

Федераль бүлге

Төньяк Кавказ федераль бүлгесе

Икътисади район

Төньяк Кавказ

Рәсми тел(ләр)

урыс теле, чечен теле

Җөмһүрият башлыгы

Рамзан Кадыйров
РФ субъекты коды 20
ISO 3166-2 коды RU-CE

ГАТОБК коды

96

Чече́н Респу́бликасы (Чечня; чеч. Нохчийн Республик, Нохчийчоь) — Русия Федерациясе составында җөмһүрият. Көньяк федераль бүлгека керә. Көнбатышта Ингушетия һәм Төньяк Осетия белән, көнчыгышта Дагстан белән, төньякта Ставрополь төбәге белән һәм көньякта Гөрҗистан белән чиктәш. Диңгезгә чыгышы юк. Башкаласы — Грозный.

1922 елның 30 ноябрендә барлыкка килгән.

Географик мәгълүмат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Чичәнстандагы Кавказ тауларының бер тарлавыгының күренеше

Чечня Зур Кавказ тауларының (Чечнядә иң биек ноктасы — Тебулосмта тавы, 4493 м) төньяк битләүләрендә һәм аңа тоташкан Чичән тигезлеге һәм Терек-Кума түбәнлегендә урнашкан. Нефть, газ, төзелеш материаллари чыганаклары бар.

Икълиме континенталь. Гыйнварның уртача температурасы Терек-Кума түбәнлегендә -3°, тауларда -12° гача, июльдә 21°…25°.

Уртача еллык явым 300—1000 мм. Эре елгалар — Терек, Сунжа.

Туфраклар тигезлекләрдә, нигезлдә, болын, кәтәнә вә аксым кәстәнә, калкулыкларда карбонатлы кара, елга үзәнләрендә аллювиаль, тауларда тау-урман һәм тау-болын. Терек-Кума түбәнлегендә әрем-алабута үсемлекләре, Чичән тигезлегендә дала һәи урманлы дала үсемлекләре үсә.

2200 метргача булган биеклктәге тауларда киң яфраклв урманнар, аннан югарырак субальп вә альп болыннары бар. Чечнядә кимерүчеләр һәм сөйрәлүчеләр күп; кошларда кыргый үрдәк, каз, дүдәк, Кавказ кыргавылы бар. Тауларда көрән аю, дуңгыз, бүре, урман мәчесе, кеш яши.

Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Җөмһүриятнең халык саны 1 200 000 кеше (2009). Халык тыгызлыгы — 85 кеше/км² (2009), шәһәр халкы өлеше — 35,0 % (2009).

Милләтләр буенча Чичәнстан халкы:

Халык 2009 елда саны,
мең кеше
Чеченнар 1 130,0 (95,0 %)
Руслар 25,5 (2,0 %)
Аварлар 10,0 (0,5 %)
Кумыклар 9,0 (0,5 %)
Ногайлар 5,0
Ингушлар 2,5
Төрекләр 2,0
Татарлар 1,0
Башкалар 15,0
саны меңнән артык булган халыклар күрсәтелгән

Торак пунктлар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Грозный 280 263[3]
Урус-Мартан 54 248[3]
Шали 50 412[3]
Гудермес 50 009[3]
Аргун 33 207[3]
Курчалой 23 971[3]
Ачхой-Мартан 22 187[3]
Цоци-Юрт 19 231[3]
Бачи-Юрт 17 548[3]
Гойты 17 371[3]


Автуры 16 328[3]
Катыр-Юрт 13 558[3]
Гелдагана 12 866[3]
Гехи 13 051[3]
Майртуп 12 558[3]
Самашки 11 898[3]
Шелковская 11 924[3]
Аллерой 11 812[3]
Алхан-Кала 11 526[3]
Серноводская 11 492[3]


Икътисад[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Сәнәгатьнең төп тармаклары — нефть чыгару, нефть эшкәртү, нефть химиясе, машиналар төзү, азык-төлек, агач эшкәртү, җиңел сәнәгать; төзелеш материаллары эшләп чыгарыла. Һөнәрмәндчелек үсеш алган. Авыл хуҗалыгында бодай, дөге, көнбагыш, шикәр чөгендере җитештерелә. Бакчачылык, йөземчелек вә яшелчәчелек белән шөгыльләнәләр. Терлекчелектә МЭТ, сарык асрала.

Мәдәният[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Вайнах — Чечен Республикасының Ә.-Х. Кадыйров ордены кавалеры дәүләт бию ансамбле.

Моны да каргыз[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]