Чөгендер

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Чөгендер latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Чөгендер
Beets produce-1.jpg
Beta vulgaris
Фәнни классификация
align

=right | Өспатшалык:

align

=left | Эукариотлар

Патшалык: Үсемлекләр
align

=right | Бүлекчә:

align

=left | Ябыкорлыклылар (лат. Magnoliophyta)

align

=right | Сыйныф:

align

=left | Икеөлешлеләр (лат. Magnoliopsida)

align

=right | Тәртип:

align

=left | Канәфер чәчәклеләр (лат. Caryophyllales)

align

=right | Гаиләлек:

align

=left | Алабутачалар (лат. Amaranthaceae)

align

=right | Ыруг:

align

=left | Чөгендер

Латин атамасы
Beta vulgaris L., 1753Гади чөгендер
ITIS 20680
NCBI 3554

Чөгендер (лат. Béta) — алабутачалар семьялыгыннан икееллык үсемлек.

Сыйфатлама[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Беренче елда эре, озын саплы яфраклар кәрзине һәм төрле форма, күләм һәм төстәге, ха­лык телендә тамыразык дип йөртелә торган итләч тамыры үсә. Икенче елда биек, ботаклы, күп яфраклы, тар­мак очларында икешәр-бишәр булып утыручы күпләгән чәчәкләре булган сабаклары үсә, халык аны орлык чөгендере дип йөртә. Чәчәкләре матур түгел, яшел яки аксыл, биш аер­чалы, гади чәчәк тирәлекле. Җимешләре — бер орлыклы чикләвек­чекләр, өлгергәндә икешәр-алтышар булып үзара кушылалар һәм җи­меш төркеме — йомгакчыклар хасил итәләр. Июнь-августта чәчәк ата, җимешләре август-сентябрьдә өлгерә.

Кыргый хәлдә билгеле түгел. Безнең эрага кадәр күп гасырлар элек культуралаштырылган. Хәзерге вакытта төньяк ярымшар илләрендә зур мәйданнарда үстерәләр. Тамыразыкларын файдалану буенча, чөгендер­нең күпләгән сортлары өч төркемгә бүленә: шикәр чөгендере, аш чөген­дере һәм терлек азыгы чөгендере. Безнең ил шикәр чөгендере игү буен­ча дөньяда беренче урыннарның берсен алып тора. Азык итеп һәм дәва өчен, чөгендернең тамырларын һәм яфракларын файдаланалар. Тамырларын шикәрләр (аш чөгендерендә 8—12%, ши­кәрледә — 20% ка кадәр), аксымнар (1,5%), май, клетчатка, органик кислоталар (алма, лимун һ. б.), минераль тозлар (магний, кальций, ка­лий, тимер, йод һ. б.), буяу матдәләре, С, В1, В2, Р, РР витаминнары, фолий кислотасы бар.

Дәвалау сыйфатлары[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Чөгендерне элек-электән зәңгеләгә каршы чара буларак кулланган­нар. Тамырларында төрле витаминнарның күп булуы авитаминозлар­ны булдырмауда зур роль уйный. Азык итеп чөгендернең яфракларын да кулланырга ярый, аларда С витамины (50 мг% кадәр) һәм каротин (А провитамины) бар. Тимер һәм кобальт тозлары булганлыктан, чөген­дер азканлылыктан бик файдалы. Бертигез күләмнәрдәге чөгендер, ки­шер һәм әче торма соклары кушылмасы белән халык медицинасында элек-электән үк азканлылыкны дәвалаганнар. Шундый кушылманы бер­ничә ай дәвамында көн саен, ашар алдыннан, 1—2 шәр аш кашыгы эчәргә кушалар. Зәңгелә һәм азканлылыкны дәвалау өчен әчетелгән чөгендерне дә кулланырга була.

Галерея[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Заголовок
Шикәр чөгендере  
Азык чөгендере  
Гади чөгендер  
'Бордо' чөгендере  

Чыганаклар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • 1,0 1,1 1,2 Integrated Taxonomic Information System — 1996.
  • 2,0 2,1 2,2 Национальный центр биотехнологической информации — 1988.