Шандор Кёрёши Чома
 | |
| Ватандашлык |
 Маҗарстан |
|---|---|
| Туу датасы | 27 март 1784 |
| Туу урыны | Киуруш, Ковасна[d], Ковасна[d], Румыния |
| Үлем датасы | 11 апрель 1842[1][2][3] (58 яшь) |
| Үлем урыны | Дарджилинг[d], дивизион Джалпайгури[d], Бенгальское президентство[d], Индия под управлением Британской Ост-Индской компании[d], Британия империясе |
| Үлем төре | табигый үлем[d] |
| Үлем сәбәбе | Бизгәк авыруы |
| Күмелү урыны | Tomb of Sándor Kőrösi Csoma[d] |
 | |
| Ыруг | Csoma family of Zágon and Kőrös[d] |
| Туган тел | маҗар теле |
| Һөнәр төре | сәяхәтче-тәдкыйкатьче, телбелгеч, лексикограф, тәрҗемәче, шәркыятьче, филолог, язучы, сәяхәтче |
| Эшчәнлек өлкәсе | филология һәм тел белеме |
| Әлма-матер | Гөттинген үнивирситите[d] |
| Канонизация статусы | изге[d] |
| ... хөрмәтенә аталган | Киуруш |
| Әгъзалык | Маҗарстан фәннәр академиясе[d] |
| Нинди вики-проектка керә | Проект:Математика[d] |
 Шандор Кёрёши Чома Викиҗыентыкта | |
Ша́ндор Кёрёши Чома (венгр исеме: Kőrösi Csoma Sándor), шулай ук Александр Чома де Кёрёш (1784 елның 27 марты, Ковасна, Трансильвания — 1842 елның 11 апреле, Дарджилинг, Британия Һиндстаны) — венгр фәйләсуф-шәркыятьчесе. Беренче тибет-инглиз сүзлеге һәм грамматикасы авторы. Буддачылык текстлары тәрҗемәчесе. Еш фәнни тибетология нигезләүчесе дип атала.
Тәрҗемәи хәле
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]Шандор Кёрёши Чома секеи субэтник төркеменә караган. Ул ярлыланган дворян гаиләсендә туган булган. Вена, Гейдельбергта Гёттингенда укыган, слушал лекции антрополог Блуменбах лекцияләрен тыңлаган, И. Г. Эйхгорн җитәкчелеге астында Шәрыкъ телләрен өйрәнгән. Унҗиде телдә укый алган, аларның күбесендә иркен сөйләшкән.
Клапрот фикерләре йогынтысы астында венгр халкының Азиядә тамырларын табу мәсьәләсе белән мавыгып киткән. 1819 елның 24-енче ноябрендә ул Надьенед шәһәреннән көнчыгышка киткән һәм күп авырлыклардан соң Ладакхка килгән. Монда ул галим лама җитәкчелег астында тибет телен өйрәнгән.
1831 елда ул Калькуттада тора башлаган һәм монда үзенең тибет теленең сүзлек һәм грамматикасын, архивлары Мәскәүдә 1812 ел янгынына күрә Я. И. Шмидтан бераз алдан баручы өлкәдә беренче канәгатьләндерерлек эшләрен әзерләгән. Шандор Кёрёши Чома шулай ук Калькуттада Азия җәмгыяте китапханәсендә тибет китапларын төркемләштергән. Ул 1842 елда Дарджилингта Лхасага юлында маляриядән үлгән. Дарджилингта күмелгән. Аның кабере җирле манзара булып тора.
Хезмәтләре
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]- Essays Towards a Dictionary Tibetan and English. — Calcutta, 1834; Bp., 1984.
- A Grammar of the Tibetan Language in English. — Calcutta, 1834; Bp., 1984.
- Körösi Csoma Sándor dolgozatai. — 1885, 1984.
- Sanskrit-Tibetan-English Vocabulary. I—III. — Calcutta, 1910, 1916, 1944; Bp., 1984.
- Tibetan Studies. — Calcutta, 1912; Bp., 1984.
- The Life and Teachings of Buddha. — Calcutta, 1957.
- Buddha élete és tanításai. Bukarest, 1972, 1982.
Үлемнән соң язмышы
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]1933 елда Кёрёши Чома Япониядә Буддачылык изгеләре — бодхисаттвалар рәтенә кертелгән булган. Токио Буддачылык университетында аңа һәйкәл корылган булган. Венгриядә тибет теле һәм әдәбияты, Буддачылык һәм Үзәк Азия тарихын өйрәнүчеләрен берләштерүче Чома де Кёрёши Җәмгыяте эшли. “Венгр бодхисатвасы”на Тибор Семзёның Мари Тёрёчик һәм Сюзанна Йорк катнашуы белән “Тормыш кунагы” (Az élet vendége: Csoma-legendárium) документаль фильмы багышланган, (2006, Локарнода кинофестивальдә махсус искә алу)[4].
Искәрмәләр
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]- ↑ Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr: اوپن ڈیٹا پلیٹ فارم, платформа відкритих даних, платформа открытых данных, plateforme de données ouvertes, piattaforma di dati aperti, Opendata-Plattform, otevřená data platforma, åben-data-platform, տվյալների բաց շտեմարան, platforma za odprte podatke, plataforma de datos abierta, plataforma de dados aberta, платформа адкрытых даных, платформа на отворените данни, platforma otwartych danych, ашық деректер платформасы, ачык маалыматтарды платформа, açıq məlumat platforması, ochiq ma'lumotlar platforma, açık verilerin platformu, платформа отвореног података, platforma otvorenih podataka, platforma otvorenog podataka, platforma otvorených údajov, πλατφόρμα ανοικτών δεδομένων, platformu atklātā datu, platforma atvira duomenų, platvormi avatud andmete, avoimen datan foorumi, nyílt adatok platformja, პლატფორმა ღია მონაცემები, платформа за отворени податоци, нээлттэй мэдээллийн тавцан, platformă de date deschise, platformo de malferma datumoj, open data platform, плятформа адкрытых зьвестак, Усьтэм даннойёслэн платформазы, асыҡ мәғлүмәт платформаһы, açıq malümat platforması, açıq malümat platforması, ачык малюмат платформасы, öppen dataplattform, платформаи додаҳои боз, ачык кӧргӱзӱлердиҥ платформазы, гом бæрæггæнæнты платформæ — 2011.
- ↑ Брокгауз энциклопедиясе
- ↑ Dr. Constant v. Wurzbach Csoma, Alexander // Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich: enthaltend die Lebensskizzen der denkwürdigen Personen, welche seit 1750 in den österreichischen Kronländern geboren wurden oder darin gelebt und gewirkt haben — Wien: 1856.
- ↑ Az élet vendége: Csoma-legendárium на сайте IMDb.
Әдәбият
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]- Duka T. Life and works of Alexander Csoma de Koros. — Калып:L.: Trübner & Co., 1885 (переизд.: New Delphi, 1972).
- Marczell P.J. Alexander Csoma de Kőrös. — Kolkata: Asiatic Society, 2007.
- Jouty S. Celui qui vivait comme un rhinocéros: Alexandre Csoma de Kőrös, le vagabond de l’Himalaya. — Калып:P.: Fayard, 2007.
Сылтамалар
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]- Биография — http://csoma.mtak.hu (венг)
- Биография, библиография(ингл.)
- Первопроходец(рус.)